Η νέα έκθεση του Παρατηρητηρίου Βιώσιμου Τουρισμού για τα νησιά του Αιγαίου, υπό την επιστημονική επίβλεψη του ομότιμου καθηγητή Γιάννη Σπιλάνη, αποτυπώνει με εντυπωσιακή ακρίβεια το μέγεθος της υπερσυγκέντρωσης τουριστικής δραστηριότητας στα ελληνικά νησιά. Το Νότιο Αιγαίο συγκεντρώνει πλέον το 27,6% των συνολικών τουριστικών εισπράξεων της χώρας , ενώ η Κρήτη ακολουθεί με 22,2%, με αποτέλεσμα οι τρεις νησιωτικές περιφέρειες μαζί να απορροφούν σχεδόν το 60% της συνολικής τουριστικής δαπάνης.
Η εικόνα που προκύπτει δεν αφορά απλώς υψηλές επιδόσεις, αλλά μια οικονομία που οργανώνεται μονοδιάστατα γύρω από τον τουρισμό, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την ανθεκτικότητα, την κοινωνική συνοχή και τη βιωσιμότητα των νησιωτικών περιοχών.
Η οικονομική εξάρτηση των νησιών από τον τουρισμό και οι έντονες περιφερειακές ανισότητες
Η έκθεση καταγράφει ότι ο τουρισμός δεν αποτελεί απλώς σημαντικό κλάδο, αλλά τη βασική οικονομική δραστηριότητα γύρω από την οποία δομείται το σύνολο της τοπικής οικονομίας . Η ημερήσια κατά κεφαλή δαπάνη στο Νότιο Αιγαίο φτάνει τα 105,5 ευρώ, πολύ πάνω από τον εθνικό μέσο όρο των 86,6 ευρώ , ενώ η Μύκονος πρωταγωνιστεί με 128,6 ευρώ ανά διανυκτέρευση. Στον αντίποδα, η Σαμοθράκη καταγράφει λιγότερα από 20 ευρώ, αποτυπώνοντας τις τεράστιες ανισότητες που παράγει το κυρίαρχο μοντέλο τουριστικής ανάπτυξης .
Ακόμη πιο χαρακτηριστικά είναι τα στοιχεία για τη συμβολή των κλάδων καταλύματος και εστίασης στην Ακαθάριστη Προστιθέμενη Αξία των νησιών: – 30,5% στα Δωδεκάνησα, – 33,9% στη Ζάκυνθο, – 27,3% στις Κυκλάδες .
Για σύγκριση, στην Αττική η συμβολή των ίδιων κλάδων περιορίζεται στο 4,1% , στοιχείο που υπογραμμίζει τη χαμηλή διαφοροποίηση των νησιωτικών οικονομιών και την τεράστια εξάρτησή τους από τον τουρισμό.
Η εποχικότητα εντείνει ακόμη περισσότερο την ανισορροπία. Σε νησιά όπως η Θάσος και οι Σποράδες, το 90% του ετήσιου τζίρου παράγεται στο δεύτερο και τρίτο τρίμηνο του έτους . Ακόμη και σε περιοχές με υψηλό μόνιμο πληθυσμό, όπως η Κέρκυρα και η Ζάκυνθος, παρατηρείται υψηλή συγκέντρωση τζίρου στη θερινή περίοδο, γεγονός που αποδίδεται σε βαθύτερες διαρθρωτικές ιδιαιτερότητες των τοπικών οικονομιών .
Διαρροές εισοδήματος, πίεση στο περιβάλλον και η εκρηκτική αύξηση της δόμησης στα νησιά
Η υπερσυγκέντρωση τουρισμού δεν μεταφράζεται αυτόματα σε τοπική ευημερία. Αντίθετα, η έκθεση επισημαίνει σημαντικές διαρροές εισοδήματος εκτός νησιών, καθώς μεγάλο μέρος των επιχειρήσεων προμηθεύεται αγαθά και υπηρεσίες από άλλες περιοχές, ενώ μεγάλο μέρος του εποχικού εργατικού δυναμικού δεν είναι μόνιμοι κάτοικοι .
Η Μύκονος αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα: οι καταγεγραμμένοι εργαζόμενοι στον τουρισμό υπερβαίνουν κατά πολύ τον μόνιμο πληθυσμό του νησιού .
Παράλληλα, η νέα οικοδομική δραστηριότητα αλλάζει ριζικά το τοπίο. Το 27% της συνολικής επιφάνειας νέων οικοδομών της χώρας το 2024 κατασκευάστηκε στα νησιά, παρότι αυτά αποτελούν μόλις το 19% της εθνικής επικράτειας .
Η μετατροπή φυσικών εκτάσεων σε τεχνητές επιφάνειες μέσω τουριστικών εγκαταστάσεων και υποδομών επιταχύνεται, ενώ οι χωροταξικές και πολεοδομικές πολιτικές δεν έχουν προστατεύσει αποτελεσματικά το περιβάλλον .
Τα ποσοστά δόμησης είναι ενδεικτικά: – 34,2% στη Σαλαμίνα, – 24,3% στη Μύκονο, – 20,2% στη Σαντορίνη, – 15,5% στη Σύρο, – 11% στην Αίγινα .
Σε ακόμη 15 νησιά, η δομημένη επιφάνεια καλύπτει από 5% έως 10% της έκτασής τους, με την Κέρκυρα να προηγείται με 8,36%
