Σε δημόσια διαβούλευση πρόκειται να τεθεί νομοσχέδιο του Υπουργείου Δικαιοσύνης για την αντιμετώπιση των λεγόμενων αγωγών SLAPP — των «στρατηγικών αγωγών» που δεν αποσκοπούν στην ουσιαστική δικαίωση αλλά λειτουργούν ως μέσο πίεσης και εκφοβισμού.
Αυτές οι αγωγές συχνά στοχεύουν στο να εξοντώσουν οικονομικά και ηθικά δημοσιογράφους, ακτιβιστές και άλλους που συμμετέχουν στον δημόσιο διάλογο, αναγκάζοντάς τους τελικά σε σιωπή.
Ευρωπαϊκή οδηγία και εθνική επέκταση
Η νέα ρύθμιση, που ενσωματώνει ευρωπαϊκή οδηγία αλλά καλύπτει και αμιγώς εθνικές υποθέσεις, φιλοδοξεί να αλλάξει ριζικά το τοπίο στις δικαστικές αίθουσες και να βάλει φραγμό σε τέτοιες πρακτικές.
Όπως τόνισε πρόσφατα ο υφυπουργός Δικαιοσύνης, Ιωάννης Μπούγας,
“βασικός στόχος του σχεδίου νόμου είναι η ενσωμάτωση των βασικών διατάξεων της Οδηγίας, όπως η δυνατότητα απόρριψης μίας καταχρηστικής αγωγής σε πρώιμο στάδιο, η επιβολή εγγυοδοσίας και η επιδίκαση δικαστικών εξόδων ή και επιβολή χρηματικών κυρώσεων ως τρόπος αποθάρρυνσης της καταχρηστικής κίνησης της δικαστικής διαδικασίας ώστε να παρέχεται η μεγαλύτερη δυνατή προστασία στους δημοσιογράφους και υπερασπιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων και να μην παρεμποδίζεται η ελεύθερη άσκηση των δικαιωμάτων των προσώπων που συμμετέχουν στον δημόσιο διάλογο και η ενημέρωση του κοινωνικού συνόλου για θέματα δημοσίου συμφέροντος. Προκειμένου να παρέχεται μεγαλύτερη προστασία, συμπεριλαμβάνονται στο πεδίο εφαρμογής της νέας νομοθεσίας και υποθέσεις που δεν έχουν αποκλειστικά διασυνοριακό χαρακτήρα, γεγονός που προσφέρει μεγαλύτερη προστασία στα θιγόμενα πρόσωπα σε σχέση με τις διατάξεις της Οδηγίας. Με τον τρόπο αυτό, η πλειονότητα των υποθέσεων που εκδικάζονται από τα εθνικά δικαστήρια θα καλύπτεται από τη νέα νομοθεσία.”
Γρήγορος μηχανισμός και βαρύτητα απόδειξης
Το νομοσχέδιο εισάγει έναν ταχύτατο μηχανισμό, με σκοπό οι προδήλως αβάσιμες αγωγές να απορρίπτονται σε πρώιμο στάδιο. Σε αυτές τις περιπτώσεις το βάρος της απόδειξης μεταφέρεται στον ενάγοντα.
Παράλληλα, ο νόμος προβλέπει αυστηρές συνέπειες για όσους καταχρώνται τη δικαιοσύνη: υποχρεωτική καταβολή του συνόλου των δικαστικών εξόδων από τον ηττηθέντα ενάγοντα, επιβολή χρηματικών ποινών και η δυνατότητα δημοσίευσης της καταδικαστικής απόφασης στον Τύπο με δικά του έξοδα.
Κύρια σημεία της ρύθμισης
Καθορίζεται η έννοια των καταχρηστικών αγωγών σε συνάφεια με την Οδηγία 2024/1069 και με τη Σύσταση του Συμβουλίου της Ευρώπης της 5ης Απριλίου 2025, ιδίως όσον αφορά τις ενδείξεις που οδηγούν στην αναγνώριση μιας αγωγής ως καταχρηστικής.
Θεσπίζεται ειδικός δικονομικός μηχανισμός για την απόρριψη αγωγών ως προδήλως αβάσιμων ή απαράδεκτων σε πρώιμο στάδιο, με στόχο την αποτροπή εκμετάλλευσης της ανισορροπίας ισχύος μεταξύ των διαδίκων. Ο καθορισμός σύντομων προθεσμιών στοχεύει επίσης στην αποφυγή μακροχρόνιων και δαπανηρών δικών. Σε αυτές τις διαδικασίες το βάρος της απόδειξης για το παραδεκτό ή βάσιμο της αγωγής φέρει ο ενάγων.
Δίνεται η δυνατότητα στον εναγόμενο να αιτηθεί την απόρριψη της αγωγής ως καταχρηστικής. Επιπλέον, ο δικαστής οφείλει να εκδικάζει αιτήματα προσωρινής δικαστικής προστασίας μόνο μετά από κλήτευση του καθ’ου, όταν υπάρχουν ενδείξεις ότι η αίτηση εντάσσεται στο πλαίσιο SLAPP.
Σε περίπτωση απόρριψης της αγωγής ως καταχρηστικής, ο ενάγων επιβαρύνεται με το σύνολο των δικαστικών εξόδων και του κόστους νομικής εκπροσώπησης, αποκλείοντας τον συμψηφισμό εξόδων. Παράλληλα προβλέπεται η επιβολή χρηματικών ποινών και η δυνατότητα δημοσίευσης της απόφασης στον Τύπο με δαπάνη του ηττηθέντος ενάγοντος.
Επιπλέον, θεσπίζεται ειδική δωσιδικία για την αποζημίωση των ζημιών και των εξόδων που προέκυψαν από αγωγές SLAPP και παρέχεται η δυνατότητα άρνησης αναγνώρισης και εκτέλεσης αλλοδαπών αποφάσεων που κρίνονται καταχρηστικές.
Το σχέδιο προβλέπει επίσης την παροχή πληροφοριών στα ενδιαφερόμενα πρόσωπα σχετικά με τα διαθέσιμα ένδικα μέσα και άλλα υποστηρικτικά μέτρα, καθώς και τη συστηματική συλλογή σχετικών στατιστικών στοιχείων.
Επόμενα βήματα
Το νομοσχέδιο αναμένεται να αναρτηθεί τις επόμενες ημέρες σε δημόσια διαβούλευση. Μετά την ψήφισή του, η χώρα αποκτά, σύμφωνα με το κείμενο, μία από τις πλέον αποτελεσματικές νομοθεσίες σε ευρωπαϊκό επίπεδο για την προστασία της ελευθεροτυπίας, της ελευθερίας του λόγου και την αντιμετώπιση των καταχρηστικών αγωγών.
