Η εικόνα που επιχειρεί να παρουσιάσει ο Αλέξης Τσίπρας μέσα από την «Ιθάκη» και τώρα το νέο κόμμα ΕΛΑΣ, μοιάζει με μια προσπάθεια πολιτικής επανεκκίνησης, χτισμένη πάνω στην έννοια της εμπιστοσύνης. Πίσω όμως από τις λέξεις και το νέο αφήγημα, πολλοί θυμούνται έναν βαρύ οικονομικό και κοινωνικό λογαριασμό που η χώρα πλήρωσε ήδη ακριβά.

Όταν ένας άνθρωπος επιστρέφει σε μια κατάσταση που τον πλήγωσε επειδή δεν βλέπει άλλη διέξοδο, δύσκολα αυτό ερμηνεύεται ως «δεύτερη ευκαιρία». Συνήθως εκλαμβάνεται ως επανάληψη ενός κύκλου που έχει ήδη αφήσει τραύματα. Κάπως έτσι αντιμετωπίζουν αρκετοί πολίτες και τη νέα πολιτική εμφάνιση του πρώην πρωθυπουργού, ύστερα από τα γεγονότα της περιόδου 2015-2019.

Η κοινωνία θυμάται τις ουρές στα ΑΤΜ, τα κλειστά τραπεζικά καταστήματα, το δημοψήφισμα όπου το «όχι» μετατράπηκε σε «ναι» μέσα σε λίγες ημέρες, τα capital controls, το τρίτο μνημόνιο, τις αυξημένες εισφορές και τα διαδοχικά φορολογικά βάρη. Θυμάται επίσης τις δεσμεύσεις διάρκειας 99 ετών, τα υπερπλεονάσματα και τη μακρά οικονομική επιτήρηση.

Η «Ιθάκη» ως πολιτική αφήγηση

Ο Αλέξης Τσίπρας παρουσιάζει την «Ιθάκη» ως μια προσωπική και πολιτική αποτίμηση των γεγονότων. Για πολλούς, ωστόσο, το βιβλίο λειτουργεί ταυτόχρονα και ως προαναγγελία επιστροφής στην κεντρική πολιτική σκηνή. Η προσπάθεια μοιάζει να στοχεύει σε μια νέα ερμηνεία του 2015, πριν η συλλογική μνήμη επαναφέρει με ένταση τα πραγματικά γεγονότα.

Στην αφήγηση αποδίδονται ευθύνες σχεδόν προς κάθε κατεύθυνση: στους Ευρωπαίους εταίρους για την ακαμψία τους, στους δανειστές για τη σκληρή στάση τους, στους πολιτικούς συσχετισμούς για τις πιέσεις, στους συνεργάτες για λάθη και αδυναμίες, αλλά και στους εσωκομματικούς αντιπάλους για ανωριμότητα. Ο ίδιος εμφανίζεται ταυτόχρονα ως πολιτικός που παραδέχεται αυταπάτες αλλά και ως πρόσωπο που επιχειρεί να εξηγήσει τις επιλογές του.

Ιδιαίτερη θέση στο αφήγημα κατέχει ο Γιάνης Βαρουφάκης, ο οποίος παρουσιάζεται στα περισσότερα ρεπορτάζ ως ο άνθρωπος που μετατράπηκε από βασικός πρωταγωνιστής της διαπραγμάτευσης σε πολιτικό αποδέκτη των ευθυνών. Πολλοί όμως επισημαίνουν ότι δεν βρέθηκε τυχαία στο υπουργείο Οικονομικών, αλλά ήταν προσωπική επιλογή του τότε πρωθυπουργού.

Οι ευθύνες της διαπραγμάτευσης και το «Στο Χιλιοστό»

Ο Βαρουφάκης δεν ανέλαβε ρόλο μέσα από κάποια συγκυρία χωρίς πολιτική απόφαση. Επιλέχθηκε από τον ίδιο τον Αλέξη Τσίπρα ως το πρόσωπο που θα εξέφραζε τη στρατηγική της διαπραγμάτευσης με την Ευρώπη, σε μια περίοδο που η χώρα βρισκόταν ήδη σε εξαιρετικά κρίσιμη οικονομική κατάσταση και ο χρόνος πίεζε ασφυκτικά.

Η σημερινή αφήγηση του πρώην πρωθυπουργού θυμίζει, για αρκετούς, μια προσπάθεια να παρουσιαστούν οι επιλογές εκείνης της εποχής ως αναγκαστικές και επώδυνες αποφάσεις. Ωστόσο, η κοινή γνώμη δεν ξεχνά ότι υπήρξαν υπογραφές, υπουργικά συμβούλια και συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές που καθόρισαν την πορεία της χώρας.

Καθοριστικό ρόλο στη δημόσια συζήτηση έπαιξε και το ντοκιμαντέρ «Στο Χιλιοστό» του ΣΚΑΪ, το οποίο πολλοί είδαν ως μια σκληρή υπενθύμιση του τι πραγματικά διακυβευόταν εκείνη την περίοδο. Μέχρι τότε, η «Ιθάκη» μπορούσε να παρουσιαστεί ως μια διαδρομή πολιτικής ωρίμανσης. Μετά όμως τις αποκαλύψεις γύρω από το περίφημο Plan B, το κλίμα άλλαξε αισθητά.

Το «Κωδικός Αλβανία» και ο φόβος της κατάρρευσης

Στο επεισόδιο με τίτλο «Κωδικός Αλβανία», το πολιτικό αφήγημα περνά από τη συμβολική γλώσσα στην ωμή οικονομική πραγματικότητα. Εκεί εμφανίζονται σενάρια για νέο νόμισμα, πιθανή υποτίμηση από 60% έως 80%, μετατροπή καταθέσεων, παρατεταμένα capital controls και εκτίναξη του δημόσιου χρέους.

Την ίδια ώρα που στην Ελλάδα κυριαρχούσαν συνθήματα και προσδοκίες περί «σκληρής διαπραγμάτευσης», στις Βρυξέλλες εξετάζονταν σχέδια έκτακτης ανάγκης για μια πιθανή κατάρρευση της ελληνικής οικονομίας. Η διαφορά ανάμεσα σε μια επιτυχημένη πολιτική διαπραγμάτευση και σε μια χώρα που κινδυνεύει με οικονομικό ναυάγιο ήταν πλέον οριακή.

Ο Αλέξης Τσίπρας κατηγορείται από τους επικριτές του ότι κράτησε τη χώρα σε αυτή τη συνθήκη περισσότερο απ’ όσο άντεχε η οικονομία και τελικά υπέγραψε μια συμφωνία που άφησε πίσω βαριές δεσμεύσεις: πρωτογενή πλεονάσματα για δεκαετίες, μέσο στόχο 2,2% του ΑΕΠ έως το 2060, καθώς και το υπερταμείο διάρκειας 99 ετών.

Νέα αρχή ή επιστροφή στο ίδιο έργο;

Πίσω από τις αναφορές σε κοινωνική δικαιοσύνη, δημοκρατική επανεκκίνηση και ανανέωση της πολιτικής ζωής, αρκετοί βλέπουν να επιστρέφει και η μνήμη μιας δύσκολης εποχής. Οι εικόνες από τις κλειστές τράπεζες, τις ουρές στα ΑΤΜ και τη διαρκή φορολογική πίεση παραμένουν χαραγμένες στη συλλογική εμπειρία.

Ο πρώην πρωθυπουργός επανέρχεται με νέο πολιτικό branding, βιβλίο, ανανεωμένο αφήγημα και νέο κομματικό φορέα. Στις δημόσιες παρεμβάσεις του μιλά για στέγη, εργασία, κράτος δικαίου, κοινωνικές ανισότητες και αξιοπρέπεια. Η πολιτική του ικανότητα να απευθύνεται σε πολίτες κουρασμένους από το παρόν εξακολουθεί να θεωρείται από πολλούς δεδομένη.

Ωστόσο, μαζί με την επιστροφή του επανέρχεται και η συζήτηση για το κόστος εκείνης της περιόδου. Ο συνταξιούχος που περίμενε στην ουρά για λίγα ευρώ, ο μικρομεσαίος που είδε τις συναλλαγές να «παγώνουν», η μεσαία τάξη που σήκωσε το βάρος της φορολογίας και οι νέοι που έχασαν χρόνια από τη ζωή τους αποτελούν, για τους επικριτές του, το πραγματικό αποτύπωμα εκείνης της διακυβέρνησης.

«Εμπιστευτείτε με». Αυτό είναι, σύμφωνα με πολλούς αναλυτές, το βασικό μήνυμα της νέας πολιτικής προσπάθειας. Να παρουσιαστεί η «Ιθάκη» ως εμπειρία και μάθημα, το «Στο Χιλιοστό» ως υπερβολική ανάγνωση των γεγονότων και το νέο κόμμα ως μια ώριμη πολιτική επιστροφή.

Οι κοινωνίες όμως που έχουν βιώσει βαθιές κρίσεις δύσκολα ξεχνούν ποιοι κρατούσαν τότε το τιμόνι των αποφάσεων. Ο Αλέξης Τσίπρας δείχνει αποφασισμένος να επιστρέψει. Το ερώτημα είναι αν η κοινωνία είναι έτοιμη να του δώσει ξανά χώρο και εμπιστοσύνη.