Όταν μιλάμε για την αντιπαράθεση ΗΠΑ–Ιράν, πολλοί την αντιμετωπίζουν σαν ένα ακόμη επεισόδιο μακράς αστάθειας στη Μέση Ανατολή: ειδήσεις στα πάνελ, μικρή άνοδος στο πετρέλαιο και επιστροφή στη συνήθη γεωπολιτική φασαρία. Αυτή τη φορά, όμως, το ζήτημα έχει διαφορετικές διαστάσεις.
Δεν αφορά τόσο το αν βρισκόμαστε κοντά σε έναν γενικευμένο πόλεμο όσο το γεγονός ότι, για πρώτη φορά μετά από χρόνια, οι αγορές άρχισαν να αμφισβητούν κάτι που θεωρούσαν σχεδόν δεδομένο: ότι η παγκοσμιοποίηση μπορεί να λειτουργεί απρόσκοπτα και μέσα σε παρατεταμένες γεωπολιτικές κρίσεις.
Η ρωγμή στη νέα κανονικότητα
Αυτή η εμπιστοσύνη ήταν το θεμέλιο της δυτικής οικονομικής «κανονικότητας» τις τελευταίες δεκαετίες —όχι η ειρήνη, αλλά η βεβαιότητα ότι, ακόμη κι όταν υπήρχαν εστίες έντασης, τα δεξαμενόπλοια θα κινούνταν, τα εμπορεύματα θα έφταναν και το ενεργειακό κόστος θα παρέμενε διαχειρίσιμο.
Η τωρινή κρίση έδειξε ότι αυτή η βεβαιότητα έχει αρχίσει να ραγίζει. Και όταν οι αγορές χάνουν το αίσθημα του προβλέψιμου, οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται μόνο στην ενέργεια — απλώνονται σε ολόκληρο το σύστημα.
Η ανησυχία της Ουάσιγκτον
Το αξιοπρόσεκτο είναι ότι η ίδια Ουάσιγκτον φαίνεται πλέον να φοβάται περισσότερο το οικονομικό κόστος μίας ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης παρά την ίδια την άμεση γεωπολιτική σύγκρουση. Οι πρόσφατες τοποθετήσεις του Τραμπ και του Ρούμπιο δεν είχαν τον τόνο ηγετικής αποφασιστικότητας για μεγάλη αναμέτρηση, αλλά μάλλον την επιδίωξη να καθησυχαστούν αγορές, επενδυτές και σύμμαχοι ότι τα πράγματα είναι υπό έλεγχο.
Αυτό από μόνο του αποκαλύπτει πολλά: αν ακόμη και οι ΗΠΑ κινούνται με τέτοια προσοχή απέναντι στον κίνδυνο αποσταθεροποίησης, γίνεται σαφές πόσο κοντά και πόσο εύθραυστο είναι το διεθνές οικονομικό περιβάλλον.
Το παγκόσμιο μοντέλο υπό πίεση
Η σημερινή παγκόσμια οικονομία δεν σχεδιάστηκε για να αντέξει ταυτόχρονα ακριβή ενέργεια, ακριβό χρήμα και γεωπολιτική αβεβαιότητα. Χτίστηκε σε εποχή αφθονίας ρευστότητας, φθηνών μεταφορών και σχετικά ασφαλών εμπορικών διαδρομών.
Γι’ αυτό κάθε σοβαρή αναταραχή στη Μέση Ανατολή προκαλεί δυσανάλογη νευρικότητα: όχι επειδή οι αγορές πανικοβάλλονται εύκολα, αλλά επειδή καταλαβαίνουν ότι το σημερινό μοντέλο ανάπτυξης έχει πολύ λιγότερη αντοχή απ’ όση θεωρούσαμε.
Η Ευρώπη και οι αυταπάτες της
Η Ευρώπη ίσως βρίσκεται στην πιο δύσκολη θέση. Για χρόνια συμπεριφερόταν σα να είναι ξεπερασμένη έννοια του 20ού αιώνα η ενεργειακή ασφάλεια: δημιούργησε ρυθμιστικά πλαίσια, έθεσε κλιματικούς στόχους και μιλούσε για «στρατηγική αυτονομία», ενώ παράλληλα εξαρτιόταν περισσότερο από εξωτερικές πηγές ενέργειας, αποδυνάμωνε τη βιομηχανική της βάση και μετέφερε παραγωγή εκτός συνόρων.
Τώρα η Ευρώπη διαπιστώνει ότι η γεωπολιτική δεν επηρεάζεται από διακηρύξεις· ενδιαφέρεται για πρώτες ύλες, διαδρομές εφοδιασμού, παραγωγική ισχύ και ικανότητα επιβίωσης υπό πίεση.
Η ελληνική ευπάθεια
Το πρόβλημα για την Ελλάδα είναι ακόμα πιο βαθύ, επειδή η χώρα έχει πείσει τον εαυτό της ότι η οικονομική αντοχή μετριέται κυρίως από αφίξεις τουριστών, κατανάλωση και τριμηνιαίους ρυθμούς ανάπτυξης.
Οι οικονομίες όμως δοκιμάζονται πραγματικά όταν αλλάζει απότομα το διεθνές περιβάλλον. Η ελληνική οικονομία παραμένει εξαιρετικά εκτεθειμένη σε ακριβή ενέργεια, υψηλό μεταφορικό κόστος, εξωτερική ζήτηση και διεθνή ψυχολογία αγοράς. Αυτό δεν σημαίνει ότι θα καταρρεύσει αύριο, αλλά ότι η εικόνα σταθερότητας μπορεί να είναι πιο εύθραυστη απ’ ό,τι αφήνουν να εννοηθεί οι αριθμοί των τελευταίων ετών.
Η λήθη των γεωπολιτικών κανόνων
Υπάρχει κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό: η Δύση φαίνεται να έχει ξεχάσει πώς λειτουργεί ο κόσμος των πραγματικών γεωπολιτικών ανταγωνισμών. Για σχεδόν τρεις δεκαετίες πίστεψε ότι η οικονομική αλληλεξάρτηση επαρκεί για να αποτρέπει μεγάλες αναταράξεις — ότι κανείς δεν θα ρισκάρει σοβαρή αποσταθεροποίηση επειδή όλοι έχουν πολλά να χάσουν.
Η θεωρία αυτή ίσχυε όσο το κόστος της σύγκρουσης φαινόταν να υπερβαίνει τα πιθανά οφέλη. Σήμερα όμως, όλο και περισσότερες δυνάμεις δέχονται να πληρώσουν υψηλότερο οικονομικό κόστος για να επιτύχουν στρατηγικούς στόχους — και αυτό αλλάζει θεμελιωδώς τις προϋποθέσεις πάνω στις οποίες στηρίχθηκε η παγκόσμια οικονομία επί δεκαετίες.
Μια σκληρή υπενθύμιση
Η κρίση στη Μέση Ανατολή δεν είναι απλώς άλλη μία επικίνδυνη ένταση. Είναι μια σκληρή υπενθύμιση ότι ο κόσμος που στήριξε τη δυτική οικονομική αισιοδοξία των τελευταίων δεκαετιών γίνεται πιο ασταθής, πιο ακριβός και λιγότερο προβλέψιμος.
Και ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν είναι ο φόβος ενός μεγάλου πολέμου, αλλά ότι οι αγορές αρχίζουν να υποψιάζονται πως η εποχή της «φθηνής σταθερότητας» έχει τελειώσει οριστικά.
Πέτρος Λάζος
petros.lazos@capital.gr
