Ο Μιχάλης Σάλλας θεωρεί ότι η απάντηση της Τράπεζας της Ελλάδος και της ΕΚΤ με αυξήσεις επιτοκίων για να αντιμετωπιστεί ο πληθωρισμός κόστους είναι λάθος διάγνωση και όχι λύση. Όταν οι αυξήσεις τιμών προέρχονται από πιο ακριβή ενέργεια, ακριβότερες πρώτες ύλες και γεωπολιτικές εντάσεις, τα επιτόκια περιορίζουν τη ζήτηση αλλά δεν μειώνουν το κόστος παραγωγής που προκαλεί τις ανατιμήσεις.
Στο βασικό συμπέρασμα του κειμένου του, ο Μιχάλης Σάλλας επισημαίνει ότι η πολιτική αυτή λειτουργεί ως «ανακούφιση» μείωσης δραστηριότητας και όχι ως θεραπεία του προβλήματος. Η αύξηση δανεισμού για επιχειρήσεις και νοικοκυριά, οι αυξημένες δαπάνες εξυπηρέτησης χρέους και ο περιορισμός επενδύσεων είναι άμεσες συνέπειες, ιδίως σε χώρες με υψηλό δημόσιο και ιδιωτικό χρέος όπως η Ελλάδα.
Η κεντρική ιδέα είναι ότι τα επιτόκια έχουν νόημα όταν ο πληθωρισμός προέρχεται από υπερβάλλουσα ζήτηση, υπερδανεισμό ή υπερβολική ρευστότητα. Όταν όμως οι ανατιμήσεις προκαλούνται από διακοπές στην προσφορά —όπως ακριβότερο φυσικό αέριο, αυξημένη τιμή λιπασμάτων ή προβλήματα στις εφοδιαστικές αλυσίδες—, το εργαλείο της νομισματικής σύσφιξης δεν πλήττει την αιτία αλλά την οικονομική δραστηριότητα.
Επιτόκια με επιπτώσεις στην παραγωγή
Η άνοδος των επιτοκίων δεν μειώνει την τιμή του φυσικού αερίου, δεν αυξάνει την προσφορά πετρελαίου και δεν κάνει τα λιπάσματα φθηνότερα· απλώς περιορίζει τη ζήτηση. Στην πράξη, αναφέρει ο Μιχάλης Σάλλας, αυτό μεταφράζεται σε χαμηλότερη οικονομική δραστηριότητα ώστε να «συμμορφωθεί» με το αυξημένο κόστος, χωρίς όμως να αλλάζει το κόστος παραγωγής που προκαλεί τον πληθωρισμό.
Οι επιχειρήσεις που επενδύουν και δημιουργούν θέσεις εργασίας βλέπουν το κόστος χρηματοδότησης να αυξάνεται, και τα νοικοκυριά με στεγαστικά ή επιχειρηματικά δάνεια επιβαρύνονται. Αντίθετα, ο χρηματοπιστωτικός τομέας μπορεί να ωφελείται από τα υψηλότερα επιτοκιακά περιθώρια, με αποτέλεσμα μια πολιτική που προορίζεται να προστατέψει την οικονομία να ενισχύει τους ισχυρούς και να αποδυναμώνει τους πιο ευάλωτους.
Η επιβάρυνση είναι ακόμα πιο έντονη για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τραπεζικό δανεισμό. Οι μεγάλοι όμιλοι διαθέτουν πρόσβαση στις κεφαλαιαγορές, ισχυρούς ισολογισμούς και αποθέματα ρευστότητας· οι μικρότεροι, όπως υπενθυμίζει ο Μιχάλης Σάλλας, δεν έχουν τα ίδια εργαλεία και αντιπροσωπεύουν πάνω από το 90% του επιχειρηματικού ιστού.
Ειδική επιβάρυνση για την Ελλάδα
Για χώρες όπως η Ελλάδα, με υψηλό δημόσιο και ιδιωτικό χρέος, μια πολιτική αύξησης επιτοκίων γίνεται ακόμη πιο επώδυνη: αυξάνει το κόστος χρηματοδότησης του κράτους, περιορίζει τις επενδύσεις και μειώνει τους βαθμούς ελευθερίας της οικονομικής πολιτικής. Σε μια νομισματική ένωση με τόσο διαφορετικές οικονομίες, η ίδια συνταγή δεν παράγει τα ίδια αποτελέσματα παντού.
Το παράδειγμα της περιόδου 2022–2024 αναλύεται ως δείγμα: η ΕΚΤ προχώρησε στη μεγαλύτερη αύξηση επιτοκίων στην ιστορία του ευρώ και ο πληθωρισμός υποχώρησε, αλλά την ίδια περίοδο κατέρρευσαν οι τιμές του φυσικού αερίου, διαφοροποιήθηκαν οι πηγές ενέργειας και εφαρμόστηκαν εκτεταμένες κρατικές παρεμβάσεις. Επομένως, το ερώτημα που θέτει ο Μιχάλης Σάλλας είναι ποιος από τους παράγοντες ήταν καθοριστικός για την αποκλιμάκωση.
Ανάγκη για στρατηγικές επενδύσεις
Ο ίδιος υπογραμμίζει ότι το βαθύτερο πρόβλημα είναι στρατηγικό: η Ευρώπη διατηρεί αδυναμίες που δεν διορθώνονται με νομισματικά εργαλεία. Αντί να επενδύσει αποφασιστικά στην ενεργειακή ασφάλεια, στην παραγωγή κρίσιμων εισροών και στη δημιουργία μεγάλων στρατηγικών αποθεμάτων, η απάντηση περιορίζεται στη μείωση της ζήτησης όταν εμφανίζεται η κρίση.
Η αποτυχία, κατά τον Μιχάλη Σάλλα, δεν είναι απλώς η χρήση ακριβότερου χρήματος αλλά η επαναλαμβανόμενη αδυναμία της Ευρώπης να ενισχύσει την ανθεκτικότητα της απέναντι σε ενεργειακά και γεωπολιτικά σοκ. Η εποχή της ενεργειακής ανασφάλειας και της επισιτιστικής αβεβαιότητας χρειάζεται, όπως σημειώνει, «σοβαρό, ισχυρό, αποτελεσματικό, με σχέδιο και στρατηγική αντίληψη» κράτος και όχι απλώς λιγότερο κράτος.
*Ο κ. Μιχάλης Σάλλας είναι πρόεδρος του Lyktos Group, επίτιμος πρόεδρος της Τράπεζας Πειραιώς, πρώην καθηγητής Πανεπιστημίου.
