Του Άγη Βερούτη
Ιθάκη Τσίπρας: Η εικόνα που στέλνει ο πρώην πρωθυπουργός και το νέο του αφήγημα εμφανίζονται ως ζήτημα εμπιστοσύνης — αλλά πίσω από τις λέξεις υπάρχει ένας βαρύς λογαριασμός που η κοινωνία ήδη γνώρισε.
Όταν μια γυναίκα που έχει δεχτεί ξυλοδαρμό επιστρέφει στο σπίτι επειδή δεν έχει άλλη λύση επιβίωσης, κανείς δεν βλέπει «δεύτερη ευκαιρία». Βλέπει επανάληψη βίας με την τραγική βεβαιότητα ότι κάποια στιγμή το χέρι θα ξανασηκωθεί — ίσως και χειρότερα. Στην πολιτική, όμως, η συλλογική μνήμη δείχνει να μπερδεύεται: μια κοινωνία που έφαγε πέντε χρόνια «ξύλο» από μια κυβέρνηση αποκομμένη από την πραγματικότητα καλείται τώρα να γυρίσει πίσω.
Μια κοινωνία που είδε ΑΤΜ κλειστά, το «όχι» να γίνεται «ναι» πριν στεγνώσει το μελάνι, να πληρώνει φόρους, εισφορές, περικοπές, capital controls, τρίτο μνημόνιο, υπερπλεονάσματα και δεσμεύσεις για 99 ετών καλείται πάλι να ακούσει: «έλα πίσω, εμπιστέψου με…».
Η «Ιθάκη» ως απολογισμός και αίτημα
Ο Αλέξης Τσίπρας υπηρέτησε την «Ιθάκη» του ως απολογισμό — αλλά αυτό το αφήγημα διαβάζεται επίσης ως αίτηση επανόδου στην εξουσία. Το βιβλίο και το μήνυμα προσπαθούν να επαναερμηνεύσουν το 2015 πριν το θυμηθεί η κοινωνία με όρους πραγματικότητας.
Στην αφήγηση περνούν όλοι από τον πάγκο: οι δανειστές με την σκληρότητα, οι Ευρωπαίοι με την ακαμψία, οι συσχετισμοί με την αδικία, οι συνεργάτες με την ανεπάρκεια, οι εσωκομματικοί με την ανωριμότητα και οι αντίπαλοι με τη μοχθηρία. Και ο ίδιος εμφανίζεται ως φορέας αυταπατών και εξηγήσεων ταυτόχρονα.
Ο Βαρουφάκης δέχτηκε ιδιαίτερο πολιτικό «σφάξιμο» στα ρεπορτάζ: από τηλεοπτικό μετεωρίτη έγινε εξιλαστήριο θύμα, ώστε να διευκολυνθεί ευκολότερα ο αφηγηματικός ρόλος του πρώην πρωθυπουργού.
Ρόλοι, ευθύνες και το χρονολόγιο της διαπραγμάτευσης
Αυτός δεν πήρε το υπουργείο σε κλήρωση. Τον επέλεξε ο άνθρωπος που ζητούσε την αναγνώριση της Ευρώπης, σε μια κυβέρνηση που είχε σύρει τη χώρα στο πιο επικίνδυνο πολιτικό πείραμα της Μεταπολίτευσης. Τον έβαλε πρόσωπο της διαπραγμάτευσης, με εικόνες και στάση την ώρα που η χώρα είχε ξεμείνει από χρόνο και χρήμα.
Η αφήγηση του Αλέξη Τσίπρα μοιάζει με άνθρωπο που πέρασε καταιγίδα και τώρα ψιθυρίζει «συγχωρήστε με» για τη δυσκολία των αποφάσεων. Η μνήμη όμως θυμάται ότι οι αποφάσεις είχαν υπογραφή, υπουργικά συμβούλια, πρωθυπουργική σφραγίδα και πολιτικό υπολογισμό.
Και στην κατάλληλη στιγμή ήρθε το ντοκιμαντέρ «Στο Χιλιοστό» του ΣΚΑΪ ως ανατρεπτικό υλικό: δεν ήταν συμπληρωματικό αλλά χαστούκι στην επιτηδευμένη αυτοαθώωση. Μέχρι τότε, η «Ιθάκη» μπορούσε να παρουσιαστεί ως ταξίδι ωρίμανσης· μετά, όμως, ήρθε το Plan B και η ποίηση τελείωσε.
Το «Κωδικός Αλβανία» και το Plan B
Στο επεισόδιο «Κωδικός Αλβανία» η εικόνα αλλάζει: η λογοτεχνία δίνει τη θέση της στη λογιστική της καταστροφής — νέο νόμισμα, υποτίμηση 60% έως 80% σε μια νύχτα, capital controls, μετατροπή καταθέσεων, εκτόξευση χρέους και ανθρωπιστική βοήθεια για μια χώρα που λίγους μήνες πριν χειροκροτούσε πολιτικές φαντασιώσεις σαν να ήταν εθνική στρατηγική.
Εκεί που κάποιος σχεδίαζε «Ιθάκη», στις Βρυξέλλες ετοίμαζαν ρυμουλκά για να περισυλλέξουν ναυαγούς. Η διαφορά ανάμεσα σε πολιτική διαπραγμάτευση και εθνική κατάρρευση με σχέδιο διάσωσης είναι αμείλικτη: δεν ήταν σκληρή διαπραγμάτευση, ήταν κοινωνία στην πρέσα.
Ο Αλέξης Τσίπρας κράτησε τη χώρα εκεί περισσότερο απ’ όσο χρειαζόταν — και υπέγραψε μετά, αφήνοντας πίσω έναν οικονομικό και κοινωνικό λογαριασμό: πρωτογενή πλεονάσματα για δεκαετίες, μέσο πλεόνασμα 2,2% του ΑΕΠ από το 2023 έως το 2060, υπερταμείο 99 ετών και δημόσια περιουσία δεμένη σε μακρά επιτήρηση.
Επανεκκίνηση ή επανάληψη;
Η κληρονομιά πίσω από τις ωραίες λέξεις είναι ξεκάθαρη: όχι μόνο κλειστές τράπεζες, ουρές στα ΑΤΜ και τρίτο μνημόνιο, αλλά και κρατική περιουσία ενέχυρο, μέλλον φορτωμένο υπερπλεονάσματα και μεσαία τάξη ως φορολογικός στόχος. Μια χώρα κουρασμένη και επιτηρούμενη.
Και τώρα ο ίδιος ταλαντούχος άνθρωπος ζητάει ξανά εμπιστοσύνη. Αντί άλλων, θα μπορούσε να καθίσει στο παρασκήνιο· όμως ο Αλέξης Τσίπρας επέστρεψε με rebranding, βιβλίο, αφήγημα, νέο κόμμα και νέο σκηνικό — μια επιχείρηση λήθης, όπως την περιέγραψε χθες όταν εγκαινίασε τον νέο πολιτικό φορέα του.
Μίλησε για δημοκρατική επανεκκίνηση, κοινωνική δικαιοσύνη, νέα γενιά, στέγη, εργασία, αξιοπρέπεια, ανισότητες και κράτος δικαίου. Τα είπε καλά. Ξέρει να μιλά σε ανθρώπους κουρασμένους από το παρόν, να πιάνει τον θυμό πριν τον πιάσει κάποιος άλλος, να ντύνει την απογοήτευση με υπόσχεση.
Αλλά μαζί του επιστρέφει και ο λογαριασμός. Το νέο κόμμα πατά στην απλή υπόθεση ότι η κοινωνία θα θυμάται αρκετά για να τον αναγνωρίσει, αλλά όχι αρκετά για να τον φοβηθεί: θα θυμάται τον νεότερο που νίκησε το σύστημα, όχι τον πρωθυπουργό των capital controls· τη φωνή, όχι το αποτέλεσμα.
Τα ναύλα, όμως, τα πλήρωσαν όλοι: ο συνταξιούχος στην ουρά, ο μικρομεσαίος με τις πληρωμές παγωμένες, η μεσαία τάξη ως μόνιμος φορολογικός στόχος, οι νέοι που είδαν μια δεκαετία της ζωής τους να χάνεται. Η πολιτική που παίζει με τη φωτιά δεν καίει τους ομιλητές· καίει τα σπίτια των ακροατών.
«Εμπιστευτείτε με.»
Αυτό ζητάει ξανά: δεύτερη πίστωση μνήμης. Να παρουσιαστεί η «Ιθάκη» ως μάθημα και όχι ως απολογία, το «Χιλιοστό» ως υπερβολή των άλλων και όχι ως καθρέφτης του κινδύνου, το νέο κόμμα ως ώριμη επανεκκίνηση και όχι ως το ίδιο θεατρικό έργο με άλλο τίτλο.
Οι κοινωνίες που έχουν φάει ξύλο έχουν υποχρέωση να θυμούνται ποιος τότε κρατούσε το μαστίγιο.
Ο Αλέξης Τσίπρας δεν το βάζει κάτω. Ποιος θέλει να ξαναφάει ξύλο;
agissilaos@gmail.com
