Χρήστου Ριτζούλη
Καθ’ όλη την ιστορία του πολιτισμού, η τεχνολογία αντικαθιστούσε τη χειρωνακτική εργασία: το άροτρο, ο τροχός, ο γερανός, ακόμη και ο υπολογιστής που χειριζόταν τον ρομποτικό βραχίονα στη γραμμή παραγωγής τη δεκαετία του 2000, δημιουργήθηκαν για να βοηθήσουν ή να υποκαταστήσουν την ανθρώπινη μυϊκή προσπάθεια.
Αλλαγή στον χαρακτήρα της εργασίας
Για πρώτη φορά, στην μετά-Covid εποχή, η τεχνολογία μπορεί ευκολότερα να αντικαταστήσει τη διανοητική παρά τη σωματική εργασία, ιδιαίτερα την επαναλαμβανόμενη ή την προτυποποιημένη διανοητική δουλειά. Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα και οι ψηφιακοί πράκτορες (agents, η μόδα του 2026) μπορούν να οργανώσουν ένα χρονοδιάγραμμα ή να αναλύσουν έναν ποδοσφαιρικό αγώνα συχνά καλύτερα —ή τουλάχιστον γρηγορότερα— από επαγγελματίες.
Τα μουσικά κομμάτια που παράγει σήμερα η τεχνητή νοημοσύνη ανταγωνίζονται σοβαρά τους μέσους συνθέτες και μέσα σε μερικά εξάμηνα ίσως φτάσουν τους μεγάλους δημιουργούς. Στη ζωγραφική τα πράγματα έχουν προχωρήσει ακόμη περισσότερο: το ανθρωποειδές ρομπότ Ai-Da ζωγραφίζει και πουλά πίνακες αξίας εκατομμυρίων. Παρά ταύτα, δεν υπάρχει εμπορικά διαθέσιμο ρομπότ που να μπορεί να διαγνώσει και να επισκευάσει τυχαία βλάβη σε αυτοκίνητο.
Ποιος κινδυνεύει;
Άρα, η διανοητική εργασία βρίσκεται τώρα στη γραμμή του πυρός, και το αντιλαμβάνονται όχι μόνο οι «παροικούντες την Ιερουσαλήμ», αλλά όλοι όσοι ανήκουν στον χώρο των εργαζομένων του άσπρου γιακά. Κινδυνεύουμε; Τι πρέπει να μάθουμε στα παιδιά μας για να τους εξασφαλίσουμε ένα καλό μέλλον; Για να απαντήσουμε, πρέπει πρώτα να σκεφτούμε ποια μορφή διανοητικής εργασίας υποκαθίσταται ήδη από την τεχνητή νοημοσύνη.
Κρίνω ότι η πνευματική εργασία έχει δύο σκέλη: τη δημιουργία ερωτήσεων και την απάντηση σε αυτές. Μέχρι τώρα, όλη η εστίαση της τεχνητής νοημοσύνης ήταν στο δεύτερο μέρος, στις απαντήσεις. Οι ερευνητές χρησιμοποιούν τη φράση «garbage in, garbage out», που, σε ελεύθερη απόδοση, σημαίνει ότι μια κακότυπα διατυπωμένη ερώτηση θα αποδώσει εξίσου κακής ποιότητας απάντηση. Μια απάντηση μπορεί να είναι μόνον τόσο καλή όσο η ερώτηση που την γέννησε.
Η αξία της ερώτησης
Αφού οι απαντήσεις είναι πλέον άμεσα διαθέσιμες από τους νέους ψηφιακούς μας φίλους, τι μας απομένει; Οι ερωτήσεις. Ο υπολογιστής δυσκολεύεται να θέσει ουσιαστικά ερωτήματα, επειδή δεν γνωρίζει τους στόχους μας και δεν μπορεί να αποφασίσει ποιο ερώτημα έχει αξία για εμάς. Ο Αϊνστάιν είχε πει ότι «αν είχε μία ώρα να βρει μια λύση ώστε να σώσει τον κόσμο, θα αφιέρωνε 55 λεπτά στη διατύπωση της ερώτησης και 5 λεπτά στην απάντησή της.»
Καθώς οι απαντήσεις είναι πλέον προσιτές, το κύριο ταλέντο που πρέπει να αναπτύξουμε είναι η ικανότητα να διατυπώνουμε την ερώτηση που θέλουμε να απαντηθεί ή το πρόβλημα που επιθυμούμε να λυθεί. Ποτέ άλλοτε στην ανθρώπινη ιστορία η σωστή ερώτηση δεν είχε τόσο μεγάλη σημασία.
Τι πρέπει να διδάξουμε
Είναι φανερό ότι η εκπαίδευση, τόσο των ανηλίκων όσο και των ενηλίκων, οφείλει να προσανατολιστεί προς αυτήν την ικανότητα: οι γνώσεις παραμένουν σημαντικές, αλλά πιο αναγκαία γίνεται η κριτική ικανότητα να οριοθετείς με σαφήνεια το σωστό ερώτημα ή τον σωστό στόχο.
Θα ρωτήσει κάποιος: δεν χρειάζεται να αποστηθίσουμε ημερομηνίες ιστορίας ή τύπους φυσικής; Μην με παρεξηγείτε — ως λάτρης του μαθήματος της ιστορίας πιστεύω στη γνώση. Η απουσία ιστορικής γνώσης οδηγεί σε ήττες, η άγνοια της ιστορίας μπορεί να φέρει εθνικές καταστροφές. Σαφώς και θα ενθαρρύνω όλους να έχουν καλό επίπεδο στην ιστορία, στη βιολογία, στη φυσική, στα μαθηματικά, στη χημεία (ειδικά στη χημεία, ως χημικός) και αλλού. Παρόλα αυτά, υπογραμμίζω ότι το κεντρικό ταλέντο που πρέπει να καλλιεργήσουμε είναι η κρίση για την επιλογή της σωστής ερώτησης.
Η άφιξη των ψηφιακών μας φίλων πρέπει να μας υπενθυμίσει ότι η απλή κατοχή των μέσων —είτε πρόκειται για διανοητική είτε για χειρωνακτική εργασία— δεν αρκεί. Το βασικό στάδιο για την υλοποίηση μιας εργασίας είναι η οριοθέτηση καθαρών στόχων (όπως το ερώτημα που θέλουμε να απαντηθεί), ο σχεδιασμός και, σε δεύτερο στάδιο, η κινητοποίηση των πόρων γι’ αυτό.
Πιστεύω ότι, αν καταφέρουμε να ενσωματώσουμε αυτή την αλληλουχία στην εκπαίδευση των παιδιών μας, θα τα προετοιμάσουμε καλύτερα για τη νέα εποχή: τα παιδιά μας πρέπει πρωτίστως να μάθουν να διατυπώνουν τις σωστές ερωτήσεις.
Αντιπρόεδρος Ακαδημαϊκών Θεμάτων της Αμερικανικής Γεωργικής Σχολής
