Του Χρήστου Χωμενίδη
Το κόστος που καταβάλλει όποιος παρακολουθεί την πολιτική ζωή επί σαρανταπέντε χρόνια είναι να νιώθει συχνά πως βλέπει ξανά το ίδιο έργο —ή έστω μία παραλλαγή του. Από μαθητής μέχρι έφηβος, από τις εφημερίδες ως τα σημερινά μέσα, η προσπάθεια να διαβαστούν οι γραμμές πίσω από τις ειδήσεις δημιουργεί αυτήν την αίσθηση επανάληψης.
Αναμνήσεις σκάνδλων
Οι «επισυνδέσεις» του 2023 ξυπνούν μνήμες από τις υποκλοπές των τελευταίων δεκαετιών του 20ού αιώνα —των τελών της δεκαετίας του 1980 και των αρχών της δεκαετίας του 1990— όταν τηλεφωνήματα κορυφαίων παραγόντων μεταδίδονταν από τις συχνότητες της νεότερης τότε ιδιωτικής ραδιοφωνίας και προκαλούσαν αίσθηση.
Τα σκάνδαλα που σχετίζονται με τον ΟΠΕΚΕΠΕ φέρνουν στο νου την ιστορία με το καλαμπόκι που εισήχθη από τη Γιουγκοσλαβία το 1986 και δηλώθηκε ως ελληνικό για να εισπραχθούν επιδοτήσεις. Ορισμένα στελέχη του σημερινού «επιτελικού κράτους» μοιάζουν με αποσπάσματα ανθρώπων που κινούνταν στις παρυφές του περιβάλλοντος του Κώστα Σημίτη, οι οποίοι αυτοπαρουσιάζονταν ως καθαροί εκσυγχρονιστές και κατέληξαν συνδεόμενοι με ποινικά θέματα.
Σταθερές της πολιτικής
Όλα αλλάζουν γύρω μας, ασφαλώς. Ο κόσμος μεταμορφώνεται με ρυθμό εντυπωσιακό. Παρʼ όλα αυτά, η διεκδίκηση και άσκηση της εξουσίας στην Ελλάδα διατηρεί μερικά σταθερά μοτίβα κατά τη Μεταπολίτευση —και πριν, αλλά και μετά τη χρεοκοπία του 2010.
Κάθε παράταξη που φτάνει στην εξουσία προσβλέπει και συχνά εξασφαλίζει δεύτερη θητεία: από τη Νέα Δημοκρατία του Κωνσταντίνου Καραμανλή και αργότερα του Γεωργίου Ράλλη (μεταξύ 1974 και 1981) έως τον Κυριάκο Μητσοτάκη, που σύντομα θα μπαίνει στον όγδοο χρόνο διακυβέρνησης. Μοναδικές εξαιρέσεις είναι η θητεία του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, που έληξε άδοξα όταν ο Αντώνης Σαμαράς με την «Πολιτική Άνοιξη» της τράβηξε το χαλί, και, εν μέρει, του Γιώργου Παπανδρέου, ο οποίος το 2011 είχε χάσει σχεδόν τα πάντα και ζήτησε ψήφο εμπιστοσύνης με την υπόσχεση ότι θα παραιτούνταν μετά από αυτή.
Η φθορά της δεύτερης θητείας
Οι δεύτερες θητείες συχνά αποδεικνύονται απογοητευτικές: ραστώνη, φθορά, σήψη. Τη νύχτα πριν τις εκλογές του Ιουνίου του 1989 οι παλαιότερες ανδρεοπαπανδρεϊκές εφημερίδες φώναζαν «Να πέσει ο φαύλος!». Ο Κώστας Σημίτης, προβλέποντας την αποδοκιμασία, έδωσε βιαστικά ένα «σκουριασμένο δαχτυλίδι» στον Γιώργο Παπανδρέου στις αρχές του 2004. Ο Κώστας Καραμανλής έκανε ό,τι μπορούσε για να ηττηθεί το 2009 και να αφήσει την υπερχρεωμένη χώρα στον ΓΑΠ.
Κανονικά, η εποχή του Κυριάκου Μητσοτάκη θα όφειλε να προετοιμάζει το τέλος της: σχεδιασμός για την επόμενη μέρα, η συγγραφή απομνημονευμάτων. Και όμως, διεκδικεί κάτι μοναδικό —μια τρίτη θητεία— χάρη στην κατακερματισμένη αντιπολίτευση και στην προσωπική του φιλοδοξία.
Στρατηγική και φιλοδοξία
Με εκπλήσσει ότι αντί ο πρωθυπουργός να συνομιλεί με την Ιστορία και να επιφυλάσσει ένα λαμπρό φινάλε —με πέντε βαθιές μεταρρυθμίσεις που θα εξασφάλιζαν υστεροφημία—, επιμένει να κονταροχτυπιέται με τον Νίκο Ανδρουλάκη, τον Αλέξη Τσίπρα ή, αν συμβούν τα δεδομένα, και με τη Μαρία Καρυστιανού.
Αυτό που δεν με εκπλήσσει αλλά με απογοητεύει είναι η ηθικολογία της αντιπολίτευσης: ο ισχυρισμός ότι πρέπει να διώξουμε κάτι «λεχρίτες με σκούρα κοστούμια —καπηλευτές μιας ανύπαρκτης αριστείας» και να εμπιστευτούμε τα «καλά παιδιά» για να φανεί φως.
Το παλιό αφήγημα
«Το είπε στους Δελφούς και η κυρία Κοβέσι!» επιχαίρουν κάποιοι. Δεκαετίες πριν από την Ευρωπαία εισαγγελέα, ο Χρήστος Παπουτσάκης το φώναξε —εκδότης του σπουδαίου περιοδικού Αντί, προσωπικότητα και του αντιδικτατορικού αγώνα. Τυπώθηκε ένα τεύχος-καταπέλτης για την «Κυβέρνηση Απατεώνων», που αφορούσε την κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου. Ακόμη κι αν τα μισά από τα στοιχεία ήταν αληθινά, πιθανόν να αρκούσαν για να διαλυθεί το ΠΑΣΟΚ. Και όμως, το κόμμα ηττήθηκε σε τρεις διαδοχικές εκλογές αλλά άντεξε και ανέκαμψε.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου αθωώθηκε στο Ειδικό Δικαστήριο χωρίς καν να εμφανιστεί και το 1993 επανήλθε θριαμβευτικά στην πρωθυπουργία.
Μήνυμα προς την αντιπολίτευση
Το δίδαγμα είναι σαφές: μην αυτοπαρουσιάζεστε, φίλοι της αντιπολίτευσης, ως άσπιλοι ή ως «καλά παιδιά». Στην πολιτική δεν υπάρχουν αθώοι —οι πολίτες το γνωρίζουν. Μην κλαίγεστε για τα ρουσφέτια όταν και τα δικά σας κόμματα διέπρεψαν στο σπορ κάθε φορά που κυβέρνησαν —η πελατειακή δομή της ελληνικής κοινωνίας μετρά δύο αιώνες και δεν αλλάζει αν δεν το παραδεχθούμε.
Μην κάνετε τα σκάνδαλα ακρογωνιαίο λίθο της ρητορικής σας, γιατί κινδυνεύετε να γλιστρήσετε στη σκανδαλολογία.
Η πειστική εναλλακτική
Για να κερδίσει την εμπιστοσύνη του εκλογικού σώματος, πρέπει η αντιπολίτευση να καταθέσει μια εναλλακτική πρόταση για τη χώρα —ένα όραμα, όπως το έλεγαν παλαιότερα, ή «σχέδιο», όπως το ονόμαζε ο Σημίτης. Στην εναλλακτική αυτή πρέπει να υπάρχει και χώρος για το προσωπικό όνειρο του καθενός. Μια πειστική, ίσως μαξιμαλιστική και κυρίως ελκυστική πρόταση είναι που φέρνει ψήφους.
Έτσι έγινε το 2015 με τον Αλέξη Τσίπρα και το 2019 με τον Κυριάκο Μητσοτάκη. Αν είχαν αρκεστεί στον απλό καταγγελτικό λόγο, δεν θα είχαν φτάσει ποτέ στην πρωθυπουργία.
Το «ηθικό πλεονέκτημα» μοιάζει συχνά με φύλλο συκής: το παραπατάει ένας άνεμος και μένει ακάλυπτος όποιος το επικαλείται. Καλά παιδιά; Στην πολιτική εγώ προσωπικά μόνο «μωρές παρθένες» ξέρω.
