Το Βαλκανικό Ερωτικό Έπος της Μαρίνα Αμπράμοβιτς παρουσιάζεται στο Gropius Bau στο Βερολίνο ως τις 23 Αυγούστου. Η έκθεση καταλαμβάνει δέκα αίθουσες, το αίθριο και το εστιατόριο του κτιρίου και αποτελεί την προσαρμοσμένη εκδοχή ενός έργου που η ίδια περιγράφει ως «το πιο φιλόδοξο έργο της καριέρας μου».
Βαλκανικό Ερωτικό Έπος στην καρδιά της πόλης
Το έργο παρουσιάζεται φέτος στο πλαίσιο της 75ης επετείου των Berliner Festspiele και αποτελείται από δύο μέρη: την έκθεση στο Gropius Bau και μια τετράωρη θεατρική παραγωγή που θα εγκαινιάσει τη σεζόν παραστατικών τεχνών στο Haus der Berliner Festspiele τον ερχόμενο Οκτώβριο.
Πρόκειται για την πρώτη μεγάλη παρουσία της Μαρίνα Αμπράμοβιτς στο Βερολίνο από τη δεκαετία του 1990, που συνδυάζει ιστορικά έργα με νέες βιντεοεγκαταστάσεις και συγκεντρώνει δουλειές από τη δεκαετία του 1970 έως σήμερα, αναδεικνύοντας θέματα όπως τα τελετουργικά, η ιστορία των Βαλκανίων και η σχέση ερωτισμού και θανάτου.
Ενέργεια, σώμα, τελετουργία
“Είναι πολύ απλό. Όλη η ενέργεια που έχουμε στο σώμα μας είναι σεξουαλική ενέργεια. Μπορούμε να τη χρησιμοποιήσουμε για δημιουργικότητα, για πνευματικά θέματα. Ή μπορούμε να την καταπιέσουμε, και τότε μετατρέπεται σε επιθετικότητα, πόλεμο, θυμό και βασανιστήρια. Είναι πολύ ενδιαφέρον να βλέπεις πώς τέτοιες μεταμορφώσεις οργανώνονταν σε μια διαφορετική κοινωνία βασισμένη σε τελετουργίες”
Το έργο που δίνει τον τίτλο στην έκθεση ξεκίνησε το 2005, όταν η καλλιτέχνις γύρισε σειρά βίντεο στη Σερβία με ηθοποιούς από τη βιομηχανία ταινιών για ενήλικες. Η αρχική έμπνευση προέρχεται από τοπικά λαϊκά παραμύθια και τραγούδια που αναπαριστούν αρχαία τελετουργικά όπου τα γεννητικά όργανα και τα σωματικά υγρά θεωρούνται φορείς θετικής επίδρασης στην καθημερινή ζωή.
Δύο δεκαετίες αργότερα, το 2025, η Αμπράμοβιτς επανεξετάζει το Βαλκανικό Ερωτικό Έπος και το επαναφέρει σε πολλαπλές μορφές, παίζοντας ειρωνικά και προκλητικά με μύθους της περιοχής και τις συλλογικές κοινότητες των Βαλκανίων.
Χιούμορ και ειρωνεία στο έργο
Η έκθεση αναδεικνύει επίσης τις παραγνωρισμένες χιουμοριστικές πτυχές του έργου της, οργανωμένη σε τρία θεματικά μέρη που εξερευνούν το ερωτικό στοιχείο στο πλαίσιο της πολιτικής αντίστασης, των κύκλων της φύσης και της αναπόφευκτης σχέσης με τον θάνατο.
Στο αίθριο του Gropius Bau παρουσιάζεται το νέο, φιλόδοξο έργο «Η κηδεία του Τίτο» (2025), το οποίο είναι ελεύθερα προσβάσιμο στο κοινό. Το βίντεο ανακαλεί την κηδεία του Γιόσιπ Μπροζ Τίτο, του ηγέτη που αντίστασε στη ναζιστική κατοχή και κυβέρνησε τη σοσιαλιστική Γιουγκοσλαβία για περισσότερο από τρεις δεκαετίες.
Η κηδεία του Τίτο μεταδόθηκε διεθνώς και αποτέλεσε μία από τις μεγαλύτερες δημόσιες εκδηλώσεις πένθους του 20ού αιώνα, με πλήθη να γεμίζουν τους δρόμους εκφράζοντας συλλογική θλίψη και αγωνία για το μέλλον.
Μνήμη και δημόσιο πένθος
Στο βίντεο σειρές γυναικών ντυμένων στα μαύρα χτυπούν τα στήθη τους και θρηνούν την απώλεια, δημιουργώντας ρυθμικά μοτίβα που οδηγούν σε κατάσταση σχεδόν έκστασης και σε μια αυξανόμενη σεξουαλική ένταση — όπου το σώμα γίνεται τόπος κοινωνικής και πολιτικής έκστασης.
«Τα τελετουργικά σε βοηθούν να αποκτήσεις πρόσβαση σε ένα συγκεκριμένο είδος ενέργειας. Μερικά από αυτά διαρκούν μέρες και ώρες ατελείωτες, οπότε εισέρχεσαι σε μια κατάσταση έκστασης. Τη στιγμή που ο εγκέφαλός σου σταματά να σκέφτεται, το σώμα μπορεί να βρει τη δική του σοφία»
Στο αίθριο βρίσκεται επίσης η εγκατάσταση Kafana (2025), που αναπαράγει την ατμόσφαιρα της παραδοσιακής ταβέρνας — τόπο συνάθροισης και προσωρινής αποδέσμευσης από την καθημερινότητα — με τραπέζια, καρό τραπεζομάντιλα και ένα πορτρέτο του Τίτο.
Αρχαιότητα και σύγχρονη μετάφραση
Πρώτο έκθεμα στις αίθουσες είναι ένα μικρό ειδώλιο, δανεισμένο από το Αρχαιολογικό Μουσείο της Δημοκρατίας της Βόρειας Μακεδονίας, που χρονολογείται στα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ. και ανακαλύφθηκε το 2021. Το ειδώλιο, που θυμίζει αιδοίο, τοποθετεί το γεννητικό όργανο στο επίκεντρο παγανιστικών κοσμολογιών της περιοχής.
Στο έργο «Magic Potions» (2025) μια περφόρμερ ντυμένη σαν επιστήμονας παρουσιάζει τελετουργικά σε ένα σκηνικό γεμάτο φαλλικά μανιτάρια, ενώ στα βίντεο προβάλλονται πρακτικές γονιμοποίησης, γυναικείες χειρονομίες για να σταματήσει η βροχή και παρασκευές ερωτικών φίλτρων με σωματικά υγρά — πράξεις που άλλοτε θεωρούνταν συμβολικές εκφράσεις της σύνδεσης ανθρώπου και φύσης.
Σώμα, γνώση, αντίστιγμα
Μέσα από την εισαγωγή της φιγούρας της «επιστήμονος», η Αμπράμοβιτς σατιρίζει το δυτικό εθνογραφικό βλέμμα και επαναδιεκδικεί την ενσώματη γνώση και τις πνευματικές δυνατότητες που για χρόνια αγνοήθηκαν από τη δυτική επιστήμη.
Η έκθεση φιλοξενεί επίσης ζωντανές περφόρμανς: η αναβίωση του «Nude with Skeleton» (2002/2026) παρουσιάζεται καθημερινά και ένα γυμνό σώμα δίνει κίνηση στα άψυχα άκρα ενός σκελετού, υπογραμμίζοντας τη στενή σχέση ζωής και θανάτου.
Τα νέα έργα τίθενται σε διάλογο με προηγούμενα έργα όπως τα «Rhythm 5» (1974), «Lips of Thomas» (1975/2005) και «Spirit Cooking» (1996). «Παρόλο που είναι σκοτεινό και υπάρχει θάνατος, το νέο έργο είναι μια επιβεβαίωση της ζωής»
Η φωνή των performers
«Και υπάρχει περισσότερο ένα στοιχείο ειρωνείας. Το χιούμορ υπάρχει από καιρό στο έργο της Αμπράμοβιτς, αλλά τώρα είναι πιο έντονο. Φέτος γίνεται 80 ετών, και όμως εδώ είναι, ανακαλύπτοντας εκ νέου τον τρόπο με τον οποίο δημιουργεί τις περφόρμανς της.» λέει η διευθύντρια του Gropius Bau, Jenny Schlenzka.
Ένας από τους performers στο Nude with Skeleton είναι ο Γιάννης Παππάς, που η Αμπράμοβιτς έχει χαρακτηρίσει ως έναν από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της περφόρμανς του μέλλοντος.
Σύμφωνα με τον ίδιο: “Η performance Νude with Skeleton αποτελεί μια συνθήκη ακραίας ακινησίας και διάρκειας: το σώμα παραμένει γυμνό και ακίνητο ενώ ένας σκελετός ακουμπά πάνω του. Μέσα σε αυτή τη διαδικασία, το σώμα έρχεται αντιμέτωπο με την πίεση, το βάρος, την εξάντληση και τον πόνο, ενώ ο νους καλείται να παραμείνει παρών και διαυγής. Για μένα, το έργο δεν αφορά μόνο την αντοχή, αλλά κυρίως τη συνύπαρξη πόνου και αταραξίας. Mια κατάσταση όπου η σωματικη και ψυχική δυσφορία μετατρέπεται σταδιακά σε εντατικοποιημένη επίγνωση.
Διάρκεια, πόνος, επίγνωση
Πριν από την έναρξη της performance συμμετείχα για μία εβδομάδα στη μέθοδο προετοιμασίας της Marina Abramović Cleaning the House, μια διαδικασία σωματικής και πνευματικής αποφόρτισης που βασίζεται στη σιωπή, την απομόνωση, τη νηστεία και την παρατεταμένη συγκέντρωση. Η εμπειρία αυτή λειτουργεί ως μετάβαση σε μια διαφορετική αντίληψη του χρόνου και της παρουσίας, απαραίτητη για έργα μεγάλης διάρκειας.
Το ίδιο το έργο συνδέεται βαθιά με τον διαλογισμό και τη θνητότητα. Αντλεί έμπνευση από θιβετιανές βουδιστικές πρακτικές, στις οποίες οι μοναχοί κοιμούνται δίπλα στους νεκρούς, προκειμένου να αντιμετωπίσουν και να υπερβούν τον φόβο του θανάτου. Τέτοιες τελετουργίες επιχειρούν να εκπαιδεύσουν τον νου ώστε να παραμένει παρών απέναντι στην πραγματικότητα της παροδικότητας. Τοποθετώντας τα ζωντανά μας σώματα κάτω από έναν σκελετό, οι performers εισερχόμαστε σε μια αντίστοιχη συνθήκη αντιπαράθεσης και επίγνωσης. Έννοιες όπως το memento mori, η διάρκεια και η παρούσα συνθήκη της ύπαρξης (Dasein) αποτέλεσαν κεντρικούς λόγους της αφοσίωσής μου σε αυτό το έργο, αλλά και της συνεχιζόμενης καλλιτεχνικής μου έρευνας Spatial Ataraxia γύρω από αυτά τα ζητήματα.
Τέλος, κείμενα και credits
Στο Nude with Skeleton, η έννοια του Dasein αποκαλύπτεται μέσα από το παράδοξο της εξωτερικής ακινησίας και της εσωτερικής κίνησης. Με κάθε επανάληψη αυτής της performance, η εμπειρία μου βαθαίνει και η έννοια του tableau vivant αρχίζει να υποχωρεί. Παρότι το σώμα μοιάζει ακίνητο κάτω από τον σκελετό, μια αόρατη χορογραφία βρίσκεται διαρκώς σε εξέλιξη: η αναπνοή κυκλοφορεί, οι μύες αντιστέκονται στη βαρύτητα, το νευρικό σύστημα παραμένει σε εγρήγορση απέναντι στα αντανακλαστικά και το βλέμμα μετατοπίζεται ανεπαίσθητα μέσα στον χρόνο και τον χώρο. Ο ίδιος ο σκελετός μετατρέπεται σε βάρος αλλά και σε καθρέφτη της θνητότητας, ενεργοποιώντας την επίγνωση του ζωντανού σώματος μέσω της αντιπαράθεσής του με τον θάνατο.
Σε αυτή την performance διάρκειας, σώμα και νους βρίσκονται σε μια διαρκή κατάσταση έντασης και διαπραγμάτευσης. Ο πόνος εμφανίζεται μέσα από αναπόφευκτες σωματικές αισθήσεις, εξάντληση, πίεση, βάρος, μούδιασμα και αντοχή, ενώ ο νους αναζητά ταυτόχρονα την αταραξία, μια κατάσταση εσωτερικής ακινησίας και διαύγειας.
Η τομή αυτών των δύο καταστάσεων συγκροτεί τον πυρήνα της επιτελεστικής εμπειρίας και της δημιουργικής ωδίνης. Ο πόνος και η αταραξία δεν λειτουργούν ως αντίθετα, αλλά συνυπάρχουν, παράγοντας μια παράδοξη συνθήκη όπου η σωματική δυσφορία μπορεί να γεννήσει μια οξυμένη επίγνωση και μια στοχαστική παρουσία. Το σώμα γίνεται ο τόπος όπου βιώνεται η οδύνη, ενώ ο νους ούτε διαφεύγει ούτε την καταστέλλει, αλλά παραμένει παρών μέσα σε αυτήν. Σε αυτό το σημείο τομής, ο performer εισέρχεται σε μια οριακή κατάσταση όπου η αντοχή μετατρέπεται σε συνείδηση και η ακινησία γίνεται μια ενεργή διαδικασία υπαρξιακής διαπραγμάτευσης.
Αυτό που τελικά διακυβεύεται είναι ο αυθεντικός συναισθηματικός πόνος που μας συνδέει με την ίδια την απώλεια της ζωής- και σήμερα η απώλεια του παρόντος έχει φτάσει στο αποκορύφωμά της, καθώς η τεχνολογία έχει μετατραπεί σε προέκταση του χεριού μας, οδηγώντας μας διαρκώς σε κάποιο «εκεί και τότε», αλλά σχεδόν ποτέ στο «εδώ και τώρα». Η αλήθεια της σύντομης ζωής μας, όπως και όσων βρίσκονται γύρω μας, παραμένει δύσκολο να συλληφθεί και να γίνει αποδεκτή. Αυτή η παρατεταμένη διάρκεια είναι η αλήθεια που μεταδίδεται μέσα από την αναπνοή και την ψυχή, συνθλιμμένες κάτω από έναν σκελετό”.
κείμενα της έκθεσης
Φωτογραφίες έκθεσης: berlinerfestspiele.de
Κεντρική εικόνα θέματος: Scaring the Gods, Balkan Erotic Epic, Performance DokumentationFactory International, 2025, Manchester, UK copyright Marina Abramović, Courtesy Marina Abramović Archives and VG Bild-Kunst Bonn 2026 Foto Marc
Οι φωτογραφίες της περφόρμανς του Γιάννη Παππά αποτελούν ευγενική παραχώρηση του καλλιτέχνη | Photo Credit: Alex Dyak
