Του Φώτη Ψαρούλη

Το πρόβλημα μέσα στην επιχείρηση

Η γνωστή φράση ότι «τα κάστρα πέφτουν από μέσα» δεν περιγράφει μόνο πολιτικές ή ιστορικές καταρρεύσεις· περιγράφει με ακρίβεια και τον τρόπο με τον οποίο αποτυγχάνουν πολλές επιχειρήσεις.

Στις οικογενειακές επιχειρήσεις το κρίσιμο στοιχείο είναι πως ο εχθρός δεν είναι αόρατος —μπορεί να εντοπιστεί. Δεν εμφανίζεται ξαφνικά ούτε φωνάζει δυνατά. Αναπτύσσεται σιγά‑σιγά με το χρόνο, συχνά χωρίς να προκαλεί άμεση ανησυχία και, ακόμη όταν γίνει αντιληπτό, σπάνια αντιμετωπίζεται έγκαιρα λόγω της ρουτίνας, της αίσθησης ελέγχου και της συνήθειας να αναβάλλονται οι αποφάσεις.

Η στιγμή της αλλαγής

Το πρόβλημα παραμένει στο παρασκήνιο μέχρι τη στιγμή που δεν μπορεί πια να αγνοηθεί. Αυτή η στιγμή είναι η διαδοχή.

Η πλειονότητα των ελληνικών οικογενειακών επιχειρήσεων δεν χάνεται επειδή ένας ανταγωνιστής ήταν καλύτερος ή επειδή η αγορά άλλαξε. Χάνει γιατί δεν κατάφερε να μεταβιβάσει σωστά τον έλεγχο στην επόμενη γενιά —όχι από αδυναμία στο προϊόν ή στη στρατηγική, αλλά από αποτυχία στη μετάβαση.

Μια μεγάλη αλλαγή στη βάση ιδιοκτησίας

Η ελληνική οικονομία παραμένει σε μεγάλο βαθμό οικογενειακή: πολλές μικρομεσαίες και μεγάλες επιχειρήσεις είναι υπό οικογενειακό έλεγχο και αυτό επηρεάζει άμεσα την απασχόληση, τις επενδύσεις και τη δυναμική της αγοράς. Ταυτόχρονα, η βάση αυτή ιδιοκτησίας εισέρχεται σε φάση σημαντικής μετάβασης: σε παγκόσμιο επίπεδο εκτυλίσσεται μία από τις μεγαλύτερες μεταβιβάσεις πλούτου και εξουσίας στην ιστορία, καθώς οι ιδρυτές και η υπάρχουσα γενιά πλησιάζουν την αποχώρηση.

Αυτό που αλλάζει δεν είναι μόνο ποιοι έχουν τον έλεγχο αλλά και ο ίδιος ο τρόπος λειτουργίας των επιχειρήσεων. Η διαδοχή είναι δομική —όχι απλώς δημογραφική— και θα καθορίσει ποιες επιχειρήσεις μπορούν να επιβιώσουν ανεξάρτητα από τον ιδρυτή και ποιες θα παραμείνουν δεμένες σε αυτόν.

Στοιχεία επιβίωσης

Η διαδοχή συχνά παρουσιάζεται ως φυσική συνέχεια, αλλά στην πραγματικότητα είναι το πιο ευάλωτο σημείο στον κύκλο ζωής μιας επιχείρησης —ένα πραγματικό stress test. Τα στοιχεία το επιβεβαιώνουν: διεθνώς περίπου 30% των οικογενειακών επιχειρήσεων περνά στην δεύτερη γενιά και μόλις 13% φτάνει στην τρίτη.

Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται και στην Ελλάδα, όπου τα πρώτα σημάδια είναι ήδη εμφανή: περίπου οι μισές οικογενειακές επιχειρήσεις έχουν διοικητικά συμβούλια αποτελούμενα αποκλειστικά από μέλη της οικογένειας, ενώ σχεδόν τέσσερις στις δέκα δεν περιλαμβάνουν στελέχη με εξωτερική επαγγελματική εμπειρία. Παράλληλα, η συμμετοχή της νεότερης γενιάς στη λήψη αποφάσεων παρουσιάζει πτωτική τάση.

Δομές και συμπεριφορές

Αυτή η εικόνα δεν είναι απλώς επιλογή οργάνωσης· δείχνει τρόπο λειτουργίας: σε οργανώσεις όπου η οικογένεια προηγείται της δομής, η εμπιστοσύνη αντικαθιστά τους θεσμούς και η συνέχεια θεωρείται δεδομένη μέχρι να δοκιμαστεί.

Συχνά η διαδοχή καθυστερεί επειδή οι ιδρυτές παραμένουν στο τιμόνι μέχρι τη στιγμή που η αλλαγή δεν είναι πια επιλογή αλλά αναγκαιότητα. Η αποχώρηση αντιμετωπίζεται ως απώλεια ελέγχου, όχι ως φυσικό βήμα εξέλιξης της επιχείρησης.

Η επιλογή διαδόχου σπάνια βασίζεται αποκλειστικά στην ικανότητα: οικογενειακές ισορροπίες, άτυπες προσδοκίες και η απλή διαθεσιμότητα έχουν συχνά μεγαλύτερο ρόλο από την προετοιμασία και την ετοιμότητα, δημιουργώντας χάσμα ανάμεσα σε αυτόν που επιλέγεται και σε αυτόν που είναι πραγματικά έτοιμος.

Έλλειψη θεσμών

Ακόμη κι όταν υπάρχει η πρόθεση για ομαλή μετάβαση, λείπουν οι θεσμικές δομές που θα την υποστήριζαν: δεν υπάρχει ενεργός ρόλος διοικητικού συμβουλίου, σαφείς διαδικασίες ή μηχανισμοί λήψης αποφάσεων ανεξάρτητοι από τα πρόσωπα.

Η αποτυχία της μετάβασης, λοιπόν, δεν ξεκινά όταν αλλάζει η ηγεσία· έχει ήδη ριζώσει νωρίτερα στον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας της επιχείρησης. Όταν η λειτουργία εξαρτάται από ένα άτομο, δεν υπάρχει σύστημα ικανό να αντέξει τη μετάβαση· υπάρχει μια δομή δεμένη στον ιδρυτή.

Στο ελληνικό πλαίσιο η οικογένεια συχνά αποτελεί τον κεντρικό μηχανισμό λήψης αποφάσεων: η εμπιστοσύνη προηγείται της δομής και η εξωτερική οπτική αντιμετωπίζεται με επιφύλαξη. Η ένταξη εξωτερικών στελεχών παραμένει περιορισμένη και οι αποφάσεις λαμβάνονται συχνά εκτός θεσμικών πλαισίων.

Οικονομικό αντίκτυπο

Αυτό διαμορφώνει οργανισμούς που μοιάζουν σταθεροί όσο οι συνθήκες είναι προβλέψιμες, αλλά δυσκολεύονται να προσαρμοστούν όταν αλλάζουν. Η φαινομενική σταθερότητα αποδεικνύεται συχνά προϊόν συνθηκών και όχι δομής.

Οι συνέπειες δεν είναι πάντα άμεσα ορατές, αλλά σωρεύονται: καθυστερημένες αποφάσεις, εσωτερικές συγκρούσεις και απώλεια ευκαιριών ανάπτυξης διαβρώνουν τη δυναμική της επιχείρησης. Σε ένα περιβάλλον που απαιτεί ταχύτητα και ευελιξία, αυτές οι αδυναμίες μεταφράζονται σε απώλεια ανταγωνιστικότητας.

Η διαδοχή δεν είναι απλώς εσωτερικό ζήτημα· είναι οικονομικής σημασίας, επειδή επηρεάζει τη συνέχεια επιχειρήσεων που αποτελούν πυλώνες της αγοράς. Όταν αποτυγχάνει, το κόστος εξαπλώνεται πέρα από την ίδια την επιχείρηση.

Η επόμενη δεκαετία θα δείξει ποια επιχειρήσεις έχουν προσαρμοστεί σε μια πραγματικότητα ανεξάρτητη από τους ιδρυτές. Για μερικές η μετάβαση θα είναι ομαλή συνέχεια, για άλλες θα φέρει στο φως όρια που υπήρχαν εδώ και καιρό.

Σε κάθε περίπτωση, η διαδοχή δεν αλλάζει μόνο τη διοίκηση —αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο έχει διαμορφωθεί η επιχείρηση.

*Συγγραφέας, ερευνητής διαδοχής οικογενειακών επιχειρήσεων (Legacy & Family Business)