Γιώργου Καλαφατάκη

Η Ελλάδα εδώ και δεκαετίες αιωρείται ανάμεσα σε δύο αντιπαραβαλλόμενα πρότυπα: από τη μία η κοινωνία που στηρίζεται σε θεσμούς, ισονομία και συμμετοχή και από την άλλη η κοινωνία της πελατειακής σχέσης, που αναπαράγει εξαρτήσεις, αδικίες και αναποτελεσματικότητα.

Αυτό το δίλημμα δεν είναι ακαδημαϊκό. Έχει σαφείς οικονομικές, θεσμικές και κοινωνικές επιπτώσεις στην καθημερινότητα και στην ανάπτυξη της χώρας.

Το πελατειακό σύστημα δεν είναι μόνο ηθικό ζήτημα· λειτουργεί ως ένας «αόρατος φόρος» για την οικονομία. Όταν θέσεις και υπηρεσίες κατανέμονται με «μέσο» αντί για αξιοκρατικά κριτήρια, η συνολική αποδοτικότητα του δημόσιου τομέα και της οικονομίας μειώνεται.

Οικονομικό κόστος και παραγωγικότητα

Η Ελλάδα παραμένει κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο στην παραγωγικότητα, κατάσταση που σχετίζεται άμεσα με την αδύναμη δημόσια διοίκηση και την κομματικοποίηση των υπηρεσιών.

Οι επενδυτές αποφεύγουν χώρες όπου οι κανόνες αλλάζουν συχνά, η γραφειοκρατία είναι απρόβλεπτη και η διαφθορά αυξάνει τα κόστη. Παρά βελτιώσεις, η εικόνα της Ελλάδας παραμένει εύθραυστη. Όταν οι νέοι αισθάνονται ότι δεν έχουν ίδιες ευκαιρίες, πολλοί επιλέγουν να αναζητήσουν μέλλον στο εξωτερικό — η «διαρροή εγκεφάλων» είναι άμεση συνέπεια της έλλειψης αξιοκρατίας.

Κεντρικές θεσμικές αλλαγές

Για να μετατοπιστεί η χώρα από την κοινωνία πελατών στην κοινωνία πολιτών χρειάζεται ένα ενιαίο σχέδιο θεσμικής ανασυγκρότησης. Πρώτο βήμα είναι μια πραγματικά επαγγελματική και ανεξάρτητη δημόσια διοίκηση: σταθερές θέσεις ευθύνης, αξιολόγηση, διαφάνεια και ψηφιοποίηση διαδικασιών.

Η ψηφιοποίηση περιορίζει τις ευκαιρίες για ρουσφέτι μειώνοντας την άμεση επαφή πολίτη–υπαλλήλου. Χώρες όπως η Εσθονία έχουν δείξει ότι η τεχνολογία μπορεί να είναι ο πιο αποτελεσματικός αντίπαλος του ρουσφετιού.

Απαραίτητη είναι επίσης η ενίσχυση ανεξάρτητων αρχών, ώστε ο έλεγχος και η διαφάνεια να μην εξαρτώνται από την εκάστοτε κυβέρνηση. Η πολιτική λογοδοσία πρέπει να λειτουργεί όχι μόνο μέσα από θεσμούς αλλά και μέσω ενεργών πολιτών που απαιτούν διαφάνεια και αξιοκρατία.

Παιδεία και καθημερινή εμπειρία

Η αλλαγή κουλτούρας χρειάζεται χρόνο και εκπαίδευση. Η «παιδεία πολιτότητας» δεν επιτυγχάνεται μόνο με νόμους, αλλά με διδασκαλία, καλλιέργεια της συμμετοχής, και την εμπέδωση δικαιωμάτων και υποχρεώσεων.

Όταν η καθημερινή εμπειρία του πολίτη αποδεικνύει ότι οι υπηρεσίες λειτουργούν χωρίς «μέσο», οι κανόνες εφαρμόζονται και οι διαδικασίες είναι διαφανείς, τότε περιορίζεται και η ζήτηση για πελατειακές λύσεις.

Η ενδυνάμωση της κοινωνίας πολιτών — σύλλογοι, ΜΚΟ, τοπικές πρωτοβουλίες και ομάδες πολιτών — αποδυναμώνει το πελατειακό σύστημα. Ωστόσο, ο ρόλος των ΜΚΟ στην Ελλάδα είναι συχνά παρεξηγημένος: μερικές δεν λειτούργησαν σωστά στο παρελθόν. Για να παίξουν ουσιαστικό ρόλο χρειάζονται θεσμική υποστήριξη, διαφάνεια, επαγγελματισμός, αξιολόγηση και αποκομματικοποίηση.

Παραδείγματα άλλων χωρών

Υπάρχουν χώρες που ξεκίνησαν από παρόμοιες συνθήκες και άλλαξαν ριζικά. Η Εσθονία, από μετασοβιετικό χάος, έγινε διεθνές πρότυπο ψηφιακού κράτους χάρη στην πλήρη ψηφιοποίηση, τη διαφάνεια και την αξιοκρατία.

Η Πορτογαλία μετά την κρίση του 2010 προώθησε βαθιές μεταρρυθμίσεις στη δημόσια διοίκηση, με αποτέλεσμα σταθερή ανάπτυξη και αύξηση των επενδύσεων.

Η Ιρλανδία μεταβλήθηκε από «φτωχό συγγενή» σε οικονομικό κέντρο, βασιζόμενη στη θεσμική σταθερότητα και στις επενδύσεις στην εκπαίδευση.

Οι Δανία και Ολλανδία θεωρούνται σήμερα πρότυπα κοινωνίας πολιτών, χάρη στη δημιουργία ισχυρών θεσμών, διαφάνειας και ενεργού συμμετοχής.

Ιστορική εμπειρία στην Ελλάδα

Η Ελλάδα είχε στο παρελθόν ηγέτες και περιόδους που επιχείρησαν να χτίσουν κοινωνία πολιτών, αλλά αυτές οι προσπάθειες συχνά δεν ολοκληρώθηκαν, αντιμετώπισαν ισχυρές αντιστάσεις ή ανατράπηκαν από ιστορικά συμβάντα — πολέμους, εμφύλιο, οικονομικές κρίσεις ή θεσμική αστάθεια.

Ο Καποδίστριας προσπάθησε να θεμελιώσει σύγχρονη διοίκηση, σχολεία, δικαστικό σύστημα και δημόσια οικονομική διαχείριση, αλλά συγκρούστηκε με τοπικά συμφέροντα, την απουσία κρατικής παράδοσης και δολοφονήθηκε πριν ωριμάσουν οι αλλαγές.

Ο Χαρίλαος Τρικούπης επιδίωξε εκσυγχρονισμό, βελτίωση υποδομών και αξιοκρατία στη διοίκηση, όμως τα αποτελέσματα δεν εμπεδώθηκαν λόγω χρεοκοπίας, πολιτικής αστάθειας και αντίστασης συμφερόντων.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος προώθησε θεσμικό εκσυγχρονισμό, ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις, αλλά οι εθνικοί διχασμοί, οι πόλεμοι και τα πραξικοπήματα εμπόδισαν την ολοκλήρωση.

Γιατί οι αλλαγές δεν ρίζωσαν

Οι ιστορικοί και πολιτικοί επιστήμονες συνήθως επισημαίνουν τέσσερις βασικούς λόγους για την αποτυχία ή την αποσπασματικότητα των μεταρρυθμίσεων: θεσμική ασυνέχεια (μεταρρυθμίσεις διακόπτονται από πόλεμο, πραξικόπημα, κρίση ή πολιτική αλλαγή), ισχυρά τοπικά και κομματικά δίκτυα που διατηρούν πελατειακές σχέσεις, αδύναμη δημόσια διοίκηση χωρίς αξιοκρατία και σταθερότητα, και κουλτούρα εξάρτησης που ωθεί τον πολίτη να αναζητεί «μέσο» όταν το κράτος δεν λειτουργεί.

Ακόμη και όπου έγιναν σημαντικές μεταρρυθμίσεις, έλειπαν συνέχεια, αξιολόγηση, ανεξαρτησία διοίκησης και εκπαίδευση πολιτότητας — παράγοντες που επιτρέπουν στο πελατειακό σύστημα να αναπαράγεται. Η Ελλάδα μπορεί να αλλάξει, αλλά για να ριζώσουν οι μεταρρυθμίσεις χρειάζονται συνδυαστικά: θεσμική συνέχεια, πολιτική βούληση, ενεργοί πολίτες, εκπαίδευση και τεχνολογία. Η αλλαγή δεν είναι ουτοπία — είναι επιλογή.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Almond & Verba – The Civic Culture; Robert Putnam – Making Democracy Work; Francis Fukuyama – Political Order and Political Decay; Bo Rothstein – The Quality of Government; Νίκος Μουζέλης – Κοινωνία και Κράτος στη Νεότερη Ελλάδα; Στάθης Καλύβας – Καταστροφές και Θρίαμβοι; Kevin Featherstone – The Limits of Europeanization; Δημήτρης Α. Σωτηρόπουλος – Κράτος και Μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα.

Γιώργος Καλαφατάκης είναι οικονομολόγος και πρώην ανώτερο στέλεχος φαρμακευτικών επιχειρήσεων.