Παραδείγματα δεν λείπουν. Ο διάσημος αρχιτέκτονας του Χίτλερ και μετέπειτα υπουργός Εξοπλισμών, Άλμπερτ Σπέερ, εξέτισε ποινή φυλάκισης 20 ετών για το ναζιστικό του παρελθόν, αλλά τη δεκαετία του 1970 έγραψε με επιτυχία βιβλία για τη ζωή του υπό τον Εθνικοσοσιαλισμό.

Ο Βίλαντ Βάγκνερ, προστατευόμενος του Αδόλφου Χίτλερ, καθιερώθηκε τη δεκαετία του 1950 ως σημαντικός καινοτόμος των σκηνικών παραγωγών του Φεστιβάλ του Μπαϊρόιτ, ενώ ο Χέρμπερτ φον Κάραγιαν, που εντάχθηκε δύο φορές στο NSDAP (μία στην Αυστρία και μία στη Γερμανία), θεωρήθηκε μετεπολεμικά ένας από τους μεγαλύτερους μαέστρους όλων των εποχών.

Όνομα και προστασία

Ο συνθέτης Ρίχαρντ Στράους, ο μαέστρος Βίλχελμ Φουρτβένγκλερ και οι γλύπτες Άρνο Μπρέκερ και Βίλι Μέλερ επωφελήθηκαν από τον Ναζισμό και, με ελάχιστες εξαιρέσεις, κατάφεραν να συνεχίσουν σχεδόν ανεμπόδιστα τη σταδιοδρομία τους μετά τον πόλεμο.

Τα ονόματά τους βρίσκονταν στον κατάλογο των «προικισμένων από τον Θεό», που συνέταξε ο Αδόλφος Χίτλερ τον Αύγουστο του 1944, στα τελευταία στάδια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Αυτές οι προνομιούχες προσωπικότητες του πολιτισμού απολάμβαναν ειδικής προστασίας και εξαιρούνταν από τη στρατιωτική θητεία.

Η μετάβαση στη Δημοκρατία

Όσοι είχαν στενές σχέσεις με τον Χίτλερ υποβλήθηκαν μετά το 1945 σε διαδικασία αποναζιστικοποίησης από τους Συμμάχους. Ο Βίλχελμ Φουρτβένγκλερ επέστρεψε επίσημα στη διεύθυνση της Φιλαρμονικής του Βερολίνου μόνο μετά από διετή επαγγελματική απαγόρευση.

Η Βίνιφρεντ Βάγκνερ, διευθύντρια του Φεστιβάλ Μπαϊρόιτ, δεν μπόρεσε να διατηρήσει τη θέση της μετά το 1945 και αναγκάστηκε να παραιτηθεί.

Ερωτηματολόγια και έλεγχος

«Ήταν μια διαδικασία ασφαλείας, μέρος της διαδικασίας εκδημοκρατισμού, στην οποία οι άνθρωποι έπρεπε να συμπληρώσουν πολύ λεπτομερή ερωτηματολόγια για να καθορίσουν ποιος επιτρεπόταν να παραμείνει σε ποια επαγγέλματα», εξηγεί η ιστορικός Χάνε Λέσαου σε συνέντευξη στην DW. Αυτό ίσχυε ιδιαίτερα για δημόσιους υπαλλήλους και υψηλόβαθμα πρόσωπα.

Οι ψευδείς απαντήσεις, για παράδειγμα σχετικά με την ένταξη στο Ναζιστικό Κόμμα, τιμωρούνταν αυστηρά από τους Αμερικανούς Συμμάχους.

Η περίπτωση του Βίλαντ Βάγκνερ

Ο Βίλαντ Βάγκνερ περιλαμβανόταν στη λίστα των «θεόσταλτων» καλλιτεχνών. Ο παππούς του, ο Ρίχαρντ Βάγκνερ, είχε ιδρύσει το περίφημο Φεστιβάλ Μπαϊρόιτ, που πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά το 1876. Το 1908, ο γιος του Ζίγκφριντ Βάγκνερ και αργότερα η νύφη του Βίνιφρεντ Βάγκνερ ανέλαβαν τη διαχείριση του φεστιβάλ.

Ήδη από τη δεκαετία του 1920 το ζευγάρι υποστήριζε τον Αδόλφο Χίτλερ, ακόμη και πριν ανέλθει στην εξουσία. «Ο Χίτλερ είχε την πιο φιλική σχέση με την οικογένεια. Ο Βίλαντ, ο μεγαλύτερος γιος του Ζίγκφριντ και της Βίνιφρεντ Βάγκνερ, βρισκόταν στο επίκεντρο της προσοχής ως “Πρίγκιπας Διάδοχος” και ήταν προσωπικά προνομιούχος από τον Χίτλερ», λέει ο Σβεν Φρίντριχ, διευθυντής του Μουσείου Ρίχαρντ Βάγκνερ στο Μπαϊρόιτ.

«Ιστορίες Αποναζιστικοποίησης»

«Συχνά γίνεται λόγος για το άτομο που δεν μπορεί να καταφέρει τίποτα σε ένα ολοκληρωτικό σύστημα», επισημαίνει η Χάνε Λέσαου. Στο βιβλίο της «Ιστορίες Αποναζιστικοποίησης» εξετάζει, μεταξύ άλλων, το περιθώριο δράσης που υπήρχε για όσους επλήγησαν από τη δικτατορία.

«Οι άνθρωποι μπορούσαν, για παράδειγμα, να τοποθετηθούν για να εκτοπίσουν κάποιον άλλον. Αλλά μπορούσαν επίσης να προβούν σε μικρές πράξεις αντίστασης, όπως το να δίνουν κρυφά ψωμί σε καταναγκαστικούς εργάτες», προσθέτει η ιστορικός.

Ο Βίλαντ Βάγκνερ ήταν ανάμεσα σε εκείνους που χρησιμοποίησαν το ναζιστικό σύστημα προς όφελός τους. Επιδίωξε να βλάψει τον αντίπαλό του, τον σκηνογράφο Έμιλ Πρετόριους, αλλά κατά τη διάρκεια των διαδικασιών αποναζιστικοποίησης διέφυγε πληρώνοντας πρόστιμο.

Μετά τον πόλεμο, μαζί με τον αδελφό του Βόλφγκανγκ, ανέλαβαν ξανά τη διεύθυνση του Φεστιβάλ του Μπαϊρόιτ. Με τα αυστηρά, αφηρημένα σκηνικά του δημιούργησε αυτό που έμεινε γνωστό ως «Νέο Μπαϊρόιτ».

Νέα αρχή ή συνέχιση;

Το 2021 ο Βόλφγκανγκ Μπράουναϊς επιμελήθηκε την έκθεση «Ο Κατάλογος των “Θεόσταλτων” Καλλιτεχνών του Εθνικοσοσιαλισμού στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας». Η έρευνά του αποκάλυψε ότι πολλοί γνωστοί καλλιτέχνες της ναζιστικής εποχής συνέχισαν να εργάζονται ως εικαστικοί με πλήρη απασχόληση στη Δυτική Γερμανία μετά το 1945.

«Το νέο, προοδευτικό καλλιτεχνικό κατεστημένο ουσιαστικά αγνόησε αυτούς τους καλλιτέχνες», δήλωσε ο Μπράουναϊς στην DW. Σύμφωνα με τον ίδιο, έλαβαν έναν απίστευτο αριθμό καλοπληρωμένων παραγγελιών για δημόσιους χώρους, δημαρχεία, σχολεία, θέατρα, νοσοκομεία και βιομηχανία.

Οι δημόσιες παραγγελίες και η σιωπή

Δεν υπήρξαν σχεδόν καθόλου διαμαρτυρίες για αυτούς τους καλλιτέχνες. «Κανείς δεν εμφανίστηκε να παρέμβει στην ιστορία της τέχνης ή στην κριτική της τέχνης», λέει ο Μπράουναϊς, ο οποίος θεωρεί ιδιαίτερα προβληματικές τις αναθέσεις για τη διακόσμηση μνημείων θυμάτων του Εθνικοσοσιαλισμού σε καλλιτέχνες της εποχής του Ναζισμού.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του «Πενθώνα» του Βίλι Μέλερ. «Να στέκεσαι μπροστά στο πρώτο Κέντρο Τεκμηρίωσης των Ναζί, το οποίο άνοιξε στο Όμπερχαουζεν το 1962, και να αποκαλύπτεται ένα μνημειώδες άγαλμα μιας από τις σημαντικότερες προσωπικότητες του Εθνικοσοσιαλισμού. Είναι ακατανόητο», λέει ο επιμελητής.

Το έργο του Βίλι Μέλερ περιβάλλεται πλέον από υπερμεγέθεις επεξηγηματικές πινακίδες που τοποθετούν το πλαίσιο. «Με αυτόν τον τρόπο, το ίδιο το έργο δεν είναι πλέον το κύριο επίκεντρο», παρατηρεί ο Μπράουναϊς.

Μετά την αποκάλυψη της λίστας «Προικισμένοι από τον Θεό», το θέμα κέρδισε σημαντική προσοχή και ο τοπικός Τύπος κάλεσε τους δημοτικούς συμβούλους να διευκρινίσουν τη σημασία αυτών των έργων. «Έχω την εντύπωση ότι μετά από τρία χρόνια, όλα έχουν ξεθωριάσει ξανά. Πολλά από αυτά τα γλυπτά απλώς μένουν όρθια χωρίς κανένα σχόλιο», ομολογεί ο Βόλφγκανγκ Μπράουναϊς.

«Αν δεν γίνει τίποτα, ορισμένα από τα έργα θα μπορούσαν κάλλιστα να αποσυρθούν. Διαφορετικά, αυτοί οι καλλιτέχνες θα συνεχίσουν να τιμώνται με την έκθεση των μεγάλης κλίμακας έργων τους σε δημόσιους χώρους», προειδοποιεί.

Επιμέλεια: Κώστας Αργυρός

Deutsche Welle