Ο αέρας που αναπνέουμε περιέχει επικίνδυνα λεπτά σωματίδια γνωστά ως PM2.5 — σωματίδια με διάμετρο μικρότερη από 2,5 μικρόμετρα, δηλαδή σχεδόν τριάντα φορές μικρότερα από την ανθρώπινη τρίχα. Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία του ΕΟΠ, αυτά τα σωματίδια παραμένουν σοβαρή απειλή για εκατομμύρια πολίτες.
Πώς βλάπτουν την υγεία
Τα PM2.5 δεν παγιδεύονται στο λαιμό ή στη μύτη· λόγω του εξαιρετικά μικρού τους μεγέθους εισχωρούν βαθιά στους πνεύμονες και περνούν στην κυκλοφορία του αίματος. Εκεί προκαλούν ή επιδεινώνουν καρδιαγγειακές και αναπνευστικές παθήσεις, εγκεφαλικά και αυξάνουν τον κίνδυνο καρκίνου του πνεύμονα. Η ατμοσφαιρική ρύπανση παραμένει η κυριότερη περιβαλλοντική αιτία πρόωρων θανάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με περίπου 300.000 θανάτους ετησίως.
Τα PM2.5 δεν προέρχονται μόνο από βαριές βιομηχανίες: παράγονται από την καύση ορυκτών καυσίμων, τζάκια, διυλιστήρια, εργοστάσια τσιμέντου και δεκάδες δασικές πυρκαγιές.
Ποιες περιοχές ξεχωρίζουν στην Ευρώπη
Στην τελευταία έκθεση του ΕΟΠ για την ποιότητα του αέρα, οι υψηλότεροι ετήσιοι μέσοι όροι PM2.5 για την περίοδο 2024–2025 εντοπίζονται στη νότια Ιταλία. Οι πόλεις Ceglie Messapica και Torchiarolo κατέγραψαν τιμές 117 και 113 μg/m³ αντίστοιχα — πολύ πάνω από το ετήσιο όριο της ΕΕ των 25 μg/m³.
Ο καθηγητής Gianluigi De Gennaro από το Πανεπιστήμιο του Μπάρι αποδίδει αυτές τις υπερβολικές τιμές κυρίως στην καύση βιομάζας τον χειμώνα — ιδιαίτερα από τζάκια — σε συνδυασμό με μειωμένη διασπορά ρύπων λόγω του χαμηλού πλανητικού οριακού στρώματος της ατμόσφαιρας εκείνη την εποχή.
Περιοχές εκτός Ιταλίας με προβλήματα
Εκτός Ιταλίας, κατά την ίδια περίοδο, υπερέβησαν το όριο της ΕΕ περιοχές σε χώρες όπως Πολωνία, Κροατία, Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Σερβία, Βόρεια Μακεδονία, Ρουμανία και Τουρκία. Ακόμη και στη Δανία καταγράφηκε σε μια τοποθεσία της Κοπεγχάγης μέτρηση 95 μg/m³.
Θνησιμότητα στα Βαλκάνια
Παρά το γεγονός ότι οι στιγμιαίες τιμές σε κάποιες ιταλικές πόλεις είναι οι υψηλότερες, το πιο ανησυχητικό στατιστικό αφορά τη μακροχρόνια επίπτωση στην υγεία. Ο ΕΟΠ επισημαίνει ότι τα Βαλκάνια και η Ανατολική Ευρώπη έχουν το υψηλότερο εκτιμώμενο ποσοστό θνησιμότητας ανά 100.000 κατοίκους που συνδέεται με την έκθεση σε PM2.5 — σε αυτές τις χώρες περιλαμβάνονται και η Ελλάδα, η Αλβανία, η Βουλγαρία και η Ρουμανία.
Τα χαμηλότερα ποσοστά θνησιμότητας εντοπίζονται στη βόρεια Ευρώπη: Ισλανδία, Φινλανδία, Σουηδία, Νορβηγία και Εσθονία.
Παγκόσμια πρότυπα και έκθεση του κοινού
Με τα αυστηρότερα όρια του ΠΟΥ, περισσότεροι από εννέα στους δέκα Ευρωπαίους εκτίθενται σε μη ασφαλείς συγκεντρώσεις: ο Παγκόσμιος Οργανισμός θέτει το όριο για τα PM2.5 στα μόλις 5 μg/m³, πέντε φορές χαμηλότερο από το όριο της ΕΕ.
Η εικόνα στην Αθήνα
Στο ελληνικό πεδίο, η πλατφόρμα παρακολούθησης IQAir καταγράφει ετήσιο μέσο όρο PM2.5 στο κέντρο της Αθήνας στα 14,7 μg/m³, σημαντική αύξηση σε σχέση με τα 11 μg/m³ του 2024. Τα τζάκια και τα συστήματα ξυλόθερμης θέρμανσης, που επανεμφανίστηκαν την περίοδο της οικονομικής κρίσης, συνεχίζουν να αποτελούν σημαντική πηγή ρύπανσης, ενώ μελέτες αναφέρουν υψηλή οξειδωτική τοξικότητα των PM2.5 στην πόλη.
Εκτός της θέρμανσης, καθοριστικός παράγοντας είναι η κυκλοφορία: η Αθήνα και το Μιλάνο συγκαταλέγονται στις πόλεις της ΕΕ όπου πάνω από το 70% των εκπομπών οξειδίου του αζώτου προέρχεται από οχήματα και μεταφορές, σύμφωνα με μελέτη του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Γηρασμένος στόλος οχημάτων
Στην Ελλάδα ο μέσος όρος ηλικίας των επιβατικών ΙΧ φτάνει τα 17,5 έτη, ο υψηλότερος στην Ευρωπαϊκή Ένωση, έναντι πανευρωπαϊκού μέσου περίπου 12–13 ετών. Πολλά οχήματα συμμορφώνονται σε παλαιά πρότυπα εκπομπών, όπως το Euro 3 ή και παλαιότερα, προκαλώντας υψηλές εκπομπές αιωρούμενων σωματιδίων και οξειδίων του αζώτου.
Η ελληνική κυβέρνηση έχει θέσει στο σχεδιασμό μέτρα για την ανανέωση του στόλου — ταξί, ΙΧ και ελαφρά φορτηγά — μέσω απόσυρσης παλαιών τεχνολογιών, εισαγωγής υπολογισμού τελών κυκλοφορίας με βάση τις εκπομπές CO₂ και ενίσχυσης των τεχνικών ελέγχων.
Άλλοι ρύποι και επιπτώσεις
Τα PM2.5 δεν είναι η μόνη απειλή: ο ΕΟΠ αναφέρει ότι έως και το 20% των σταθμών παρακολούθησης στην Ευρώπη καταγράφουν επίπεδα ρύπανσης που υπερβαίνουν τα πρότυπα της ΕΕ. Στη λίστα περιλαμβάνονται επίσης τα PM10, το επίγειο όζον — του οποίου ο ρυθμός σχηματισμού έχει υπερδιπλασιαστεί από το 1900 — και το βενζο(α)πυρένιο (BaP), που παράγεται από τσιγάρα, απανθρακωμένα τρόφιμα και καύση ορυκτών καυσίμων.
Συστάσεις προστασίας
Ο καθηγητής De Gennaro συνιστά στους κατοίκους αστικών περιοχών να αποφεύγουν τον αερισμό των σπιτιών κατά τις ώρες αιχμής της κυκλοφορίας — ιδανικά να αερίζουν μετά τις 9 π.μ.. Ένας καθαριστής αέρα εσωτερικού χώρου μπορεί να μειώσει την έκθεση σημαντικά. Επιπλέον, προτείνεται η χρήση μόνο πιστοποιημένων σομπών, η αποφυγή καύσης τις χειμερινές ημέρες και η περιορισμένη έντονη υπαίθρια δραστηριότητα κατά τις περιόδους αιχμής ρύπανσης.
Εφαρμογές παρακολούθησης της ποιότητας αέρα σε πραγματικό χρόνο αποτελούν εύχρηστα εργαλεία που μπορεί να χρησιμοποιήσει κάθε πολίτης για να προφυλαχθεί.
Συμπέρασμα
Η ατμοσφαιρική ρύπανση δεν είναι πρόβλημα αποκλειστικά των βιομηχανικών χωρών του Βορρά. Η Ελλάδα, λόγω γηρασμένου στόλου, ανεξέλεγκτων χειμερινών καύσεων και υψηλών αστικών εκπομπών αζώτου, βρίσκεται σε κρίσιμη θέση: αρκετά ψηλά στη λίστα θνησιμότητας της Ευρώπης και πολύ μακριά από τα πρότυπα του ΠΟΥ. Η μετάβαση σε νεότερο στόλο δεν είναι μόνο περιβαλλοντική προτεραιότητα — είναι θέμα δημόσιας υγείας.
