Σταμάτη Ι. Κουμάνη

Στην εκτενή αναθεώρηση του κληρονομικού δικαίου που προτείνει η επιτροπή, το κορυφαίο ζήτημα της ευθύνης για τα κληρονομικά χρέη δεν φαίνεται να έτυχε της απαιτούμενης προσοχής. Η επιτροπή προτείνει την αρχή του διαχωρισμού της προσωπικής περιουσίας του κληρονόμου από την κληρονομία, μια θετική αρχή που πρέπει να θεωρηθεί κεκτημένο. Ωστόσο, ο τρόπος υλοποίησής της όπως περιγράφεται στο σχέδιο δεν κρίνεται αποτελεσματικός και χρήζει εκτεταμένης αναπροσαρμογής.

Επιπλέον, δημιουργείται εύλογο ερώτημα γιατί δεν αποτυπώνεται με την ίδια σαφήνεια η ρύθμιση που αφορά την ευθύνη του Δημόσιο, όπου ρητά προβλέπεται: “Το Δημόσιο ευθύνεται για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας μόνο με την κληρονομία και μέχρι το ύψος του ενεργητικού της”.

Δύο κεντρικά προβλήματα

Ο αναθεωρητικός νομοθέτης πρέπει να αντιμετωπίσει πρωτίστως δύο κοινωνικά ζητήματα: τη θεσμοθέτηση της μη ευθύνης του κληρονόμου για τα χρέη της κληρονομίας και, παράλληλα, την αναχαίτιση του κύματος αποποιήσεων υπερχρεωμένων κληρονομιών, που πολλαπλασιάζει και τις αγωγές για ακύρωση πλασματικής αποδοχής.

Στο παρόν σχέδιο το πρώτο ζήτημα επιχειρείται να λυθεί μόνο κατ’ όνομα, ενώ το δεύτερο μένει αναπάντητο.

Προβληματική εφαρμογή του διαχωρισμού

Ο διαχωρισμός ατομικής περιουσίας και κληρονομιάς έχει νόημα κυρίως στις περιπτώσεις υπερχρεωμένων κληρονομιών. Όταν η κληρονομιά είναι υγιής, ο διαχωρισμός είναι ουσιαστικά άνευ σημασίας. Με τις προτεινόμενες ρυθμίσεις ο διαχωρισμός δεν επέρχεται αυτοδικαίως αλλά μέσω δικαστικής εκκαθάρισης, που κηρύσσεται με δικαστική απόφαση και μετά από αίτηση οποιουδήποτε έχει έννομο συμφέρον.

Στο μεταξύ, τα έξοδα της εκκαθάρισης επιβαρύνουν τελικά τους κληρονόμους με την ατομική τους περιουσία, καθώς σε υπερχρεωμένες κληρονομιές συχνά δεν υπάρχει επαρκές ενεργητικό ούτε για τα έξοδα της εκκαθάρισης. Αυτή η προσωπική ευθύνη για τα έξοδα αποτελεί ισχυρό κίνητρο για την επιλογή της αποποίησης, οπότε ούτε πραγματικός διαχωρισμός περιουσιών επιτυγχάνεται ούτε αναχαιτίζεται το κύμα των αποποιήσεων και των αγωγών ακύρωσης.

Αμφιλεγόμενη προθεσμία για τους ανηλίκους

Υπό αυτές τις συνθήκες ανακύπτει κρίσιμο το ερώτημα μέχρι πότε μπορεί να αποποιηθεί ο ανήλικος. Με την πρόσφατη, αμφιλεγόμενη ρύθμιση που θέτει προθεσμία αποποίησης του ανηλίκου έως το δεκάτου ενάτου έτος της ηλικίας, και λαμβάνοντας υπόψη την υπάρχουσα νομολογία, είναι σχεδόν βέβαιη η επικράτηση της λανθασμένης νομελογίας ότι ο ανήλικος μπορεί να αποποιηθεί έως τη συμπλήρωση του δεκάτου ένατου έτους.

Στο υφιστάμενο σύστημα ο χωρισμός των περιουσιών επέρχεται με μόνη δήλωση του κληρονόμου ότι αποδέχεται με το ευεργέτημα της απογραφής, χωρίς ανάγκη δικαστικής απόφασης ή καταβολής εξόδων. Ο ιστορικά θεσπισμένος αυτός μηχανισμός αποτελεί πρότυπο προστασίας του κληρονόμου από την υπερχρεωμένη κληρονομιά και εφαρμόζεται αυτοδικαίως στους ανηλίκους και το Δημόσιο.

Γιατί η αποδοχή με απογραφή εγκαταλείπεται

Στη πράξη η αποδοχή με απογραφή δεν επικράτησε ευρέως λόγω της πολυπλοκότητάς της και των πολλαπλών λόγων έκπτωσης που τη συνοδεύουν. Η σαφήνεια και η απλότητα της αποποίησης ως λύσης την καθιστούν πιο ελκυστική. Το σχέδιο της επιτροπής, αντί να απλοποιήσει και να ενισχύσει τον θεσμό της αποδοχής με απογραφή, τον καταργεί και τον αντικαθιστά από έναν νέο θεσμό εξίσου περίπλοκο και επαχθή για τον κληρονόμο.

Επομένως, το αναμενόμενο αποτέλεσμα είναι ότι οι κληρονόμοι θα συνεχίσουν να επιλέγουν την αποποίηση και όχι τη δικαστική εκκαθάριση, για τους ίδιους λόγους που μέχρι σήμερα αποφεύγονταν η αποδοχή με απογραφή.

Περιορισμένη εφαρμογή της δικαστικής εκκαθάρισης

Ο θεσμός της δικαστικής εκκαθάρισης έχει σήμερα σχεδόν μηδενική εφαρμογή στο σύστημα κληρονομικής διαδοχής και φέρει εγγενείς αδυναμίες, γνωστές από την εφαρμογή του στο εταιρικό δίκαιο. Επιτυχία εμφανίζουν μόνο εκκαθαρίσεις εταιρειών με επαρκές ενεργητικό, κάτι που σπάνια διαπιστώνεται στις υπερχρεωμένες κληρονομιές.

Επιπλέον, ο εκκαθαριστής θα αντιμετωπίσει πρακτικά προβλήματα, όπως η εμφάνιση των κληρονομικών χρεών στο ΑΦΜ του, με συνέπεια την απώλεια φορολογικής ενημερότητας και έναν ιδιότυπο συναλλακτικό αποκλεισμό. Παρά την ορθή πρόθεση αναβάθμισης της δικαστικής εκκαθάρισης, ήταν σφάλμα να γίνει αυτή σε βάρος της αποδοχής με απογραφή, αντί να αναβαθμιστεί κι αυτή.

Θα έπρεπε ο θεσμός της αποδοχής με απογραφή να απλοποιηθεί, να εξαλειφθούν οι λόγοι έκπτωσής της και εκείνοι να αντικατασταθούν από λόγους ευθύνης όταν η συμπεριφορά του εξ απογραφής κληρονόμου προκαλεί ζημία σε τρίτους. Αντίστοιχα, στους κανόνες της δικαστικής εκκαθάρισης να αρθούν οι λόγοι έκπτωσης και να προβλεφθεί προσωπική ευθύνη για ζημία στους δανειστές. Σωστή κρίνεται η πρόταση για την ακυρότητα των διαθέσεων υπέρ των κληρονομικών δανειστών.

Λανθασμένη ρύθμιση για τους ανηλίκους

Εξαιρετικά λανθασμένη είναι η πρόβλεψη που επιβαρύνει τον ανήλικο κληρονόμο με ευθύνη για κληρονομικά χρέη λόγω πιθανών δόλιων ή βαριά αμελών ενεργειών των νομίμων αντιπροσώπων του. Αντί γι’ αυτό, η αυτοδίκαιη αποδοχή με απογραφή θα έπρεπε απλώς να βελτιωθεί και να απαλειφθούν οι λόγοι έκπτωσης από αυτήν.

Ο θεσμός της αποδοχής με απογραφή είναι παραδεδομένος και υφίσταται σε ξένα έννομα τάγματα, όπως και ο θεσμός της δικαστικής εκκαθάρισης, και είχε κάποια εφαρμογή. Εσφαλμένα προτείνεται η κατάργησή του και η αντικατάστασή του από έναν θεσμό με μέχρι τώρα σχεδόν μηδενική εφαρμογή.

Κλήση για επανεξέταση

Μέσω των προτεινόμενων ρυθμίσεων χάνεται μια ιστορική ευκαιρία για την ουσιαστική αντιμετώπιση του ζητήματος της ευθύνης για τα κληρονομικά χρέη. Στην πράξη δεν αλλάζει ουσιαστικά τίποτα, αφού η μόνη αρχή της μη ευθύνης, όπως εισάγεται, δεν αρκεί. Ωστόσο δεν είναι αργά: η επιτροπή μπορεί και πρέπει να επανεξετάσει το ζήτημα με προσοχή.

Ως βασικοί άξονες βελτιώσεων μπορούν να προταθούν: η διατήρηση της αρχής της μη ευθύνης του κληρονόμου ως κεκτημένου, με βελτίωση της εισαγωγής της κατά το πρότυπο της ρύθμισης για την ευθύνη του Δημόσιο, ο αυτοδίκαιος χωρισμός της ατομικής περιουσίας από την κληρονομία στις υπερχρεωμένες περιπτώσεις, η συνολική απλοποίηση του συστήματος αποδοχής με απογραφή, η ρύθμιση ότι η αποποίηση δεν προκαλεί διαδοχή ριζών και τάξεων σε υπερχρεωμένες κληρονομιές, η επιβάρυνση του πρώτου στην κλήση κληρονόμου με την υποχρέωση διενέργειας απογραφής, η απαλοιφή όλων των λόγων έκπτωσης από το ευεργέτημα και η αντικατάστασή τους από ευθύνη έναντι των δανειστών για τις τυχόν ζημίες που προκύπτουν, η αναβάθμιση της δικαστικής εκκαθάρισης με αντικατάσταση των λόγων έκπτωσης από προσωπική ευθύνη για ζημία σε τρίτους, η διατήρηση της προτεινόμενης ακυρότητας των διαθέσεων έναντι των κληρονομικών δανειστών και η διατήρηση για τους ανηλίκους της αυτοδίκαιης αποδοχής με απογραφή με την απαλοιφή όλων των λόγων έκπτωσης, όπως ήδη ισχύει για το Δημόσιο.

Το ζήτημα της ευθύνης για τα κληρονομικά χρέη είναι τόσο σημαντικό και πολύπλοκο που θα έπρεπε να αποτελέσει αυτοτελές νομοθετικό κεφάλαιο. Επηρεάζει την καθημερινή πρακτική και δεν του δόθηκε η προσοχή που απαιτείται, πιθανότατα λόγω του εύρους της συνολικής αναθεώρησης. Είναι απαραίτητο η επιτροπή να ασχοληθεί εκ νέου, λαμβάνοντας υπόψη την πολυπλοκότητα και τη σημασία του θέματος, καθώς και την προηγηθείσα αποσπασματική και ανεπιτυχή ρύθμιση που όλοι θα θέλαμε να είχαμε αποφύγει.

*Επίκουρου Καθηγητή Αστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής Α.Π.Θ.