Γεωργίου Ι. Μάτσου

Η ανακοίνωση της Ένωσης Εισαγγελέων, που επέκρινε τον ΔΣΑ επειδή ζήτησε την παραίτηση του Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου, έθεσε και πάλι στο επίκεντρο το ερώτημα ποια κριτική προς τη Δικαιοσύνη είναι επιτρεπτή.

Πρώτα απ’ όλα ο κυβερνητικός εκπρόσωπος φάνηκε να «απαγορεύει» την κριτική προς τη Δικαιοσύνη.

Η Ένωση Εισαγγελέων χαρακτήρισε το αίτημα του ΔΣΑ «θεσμική εκτροπή», «εκτός κάθε συνταγματικά και νομοθετικά προβλεπόμενου πλαισίου» και ότι «συνιστά ευθεία και ανεπίτρεπτη παρέμβαση στη λειτουργία της Δικαιοσύνης».

Διχογνωμία και ακραίες επισημάνσεις

Αν αυτά ισχύουν, τότε ο ΔΣΑ φαίνεται να έχει διαπράξει κάτι σαν πραξικόπημα, αφού ο όρος «θεσμική εκτροπή» παραπέμπει συνήθως σε τέτοιες ενέργειες.

Αν όμως οι χαρακτηρισμοί δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα, τότε το λάθος το διαπράττει η Ένωση Εισαγγελέων.

Το ζήτημα έχει κριθεί προ πολλού από το ΕΔΔΑ στην απόφασή του 23-4-2015 στην υπόθεση «Morice κατά Γαλλίας» (αριθμός προσφυγής: 29369/10).

Η υπόθεση Morice — τα γεγονότα

Τα πραγματικά περιστατικά αυτής της σχεδόν κινηματογραφικής υπόθεσης ξεκινούν το 1995 με τον θάνατο του Bernand Borrel στο Τζιμπουτί, όπου βρισκόταν σε διπλωματική αποστολή ως τεχνικός σύμβουλος στο τζιμπουτιανό υπουργείο Δικαιοσύνης.

Οι τζιμπουτιανές αρχές χαρακτήρισαν βιαστικά τον θάνατο αυτοκτονία και οι γαλλικές αρχές αρχικά συμφώνησαν. Ωστόσο η χήρα και τα δύο ανήλικα παιδιά του Borrel προσέφυγαν δικαστικά το 1997, θεωρώντας πως πρόκειται για δολοφονία.

Την υπόθεση ανέλαβαν δύο Γάλλοι ανακριτές, οι οποίοι σταδιακά φάνηκε να επιδεικνύουν μεροληψία, κυρίως κατά την εξέταση ενός τζιμπουτιανού πρώην αξιωματικού ως μάρτυρα το 1999.

Όταν η χήρα και ο δικηγόρος της, ο κύριος Morice, πέτυχαν την αντικατάσταση των ανακριτών, οι δύο πρώην ανακριτές δεν παρέδωσαν σημαντική βιντεοληψία από τον τόπο του θανάτου στον επόμενο ανακριτή.

Το σημείωμα που προκάλεσε την ένταση

Στον φάκελο όπου κανονικά θα βρισκόταν το βίντεο βρέθηκε ένα χειρόγραφο σημείωμα του ανώτατου εισαγγελέα του Τζιμπουτί προς τη μία ανακρίτρια, με το ακόλουθο περιεχόμενο:

“Γεια σου Marie-Paule,”

“Όπως συμφωνήσαμε, σου στέλνω τη βιντεοκασέτα από την επίσκεψη στην περιοχή Goubet. Ελπίζω η εικόνα να είναι αρκετά καθαρή.”

“Παρακολούθησα τη σειρά ‘Sans aucun doute’ [‘Χωρίς αμφιβολία’] στο TF1. Παρατήρησα ξανά, πώς η κα. Borrel και οι δικηγόροι της είναι αποφασισμένοι να συνεχίσουν να ενορχηστρώνουν χειραγώγηση”.

“Θα σου τηλεφωνήσω σύντομα. Τους χαιρετισμούς μου στον Roger [σ.σ. δεύτερο ανακριτή] αν επέστρεψε και επίσης στον J.C. [D.].”

“Θα τα πούμε σύντομα.”

“Πολλές ευχές,”

“DJAMA” (παρ. 32 της απόφασης).

Η νομική αντιπαράθεση

Όταν βγήκε στη δημοσιότητα το χειρόγραφο, ο κύριος Morice κατέθεσε αναφορά την 6-9-2000 κατά των δύο πρώην ανακριτών, υποστηρίζοντας ότι το σημείωμα αποκάλυπτε «συνένοχη οικειότητα, απρόσμενη και θλιβερή, καθώς ο εισαγγελέας ήταν άμεσα υφιστάμενος της εκτελεστικής εξουσίας, της οποίας ο επικεφαλής ήταν ‘πολύ ανοικτά και πολύ σοβαρά ύποπτος ως ηθικός αυτουργός της δολοφονίας Borell’» (παρ. 33).

Στις 8-9-2000 η Le Monde δημοσίευσε δηλώσεις του Morice ότι οι δύο Γάλλοι ανακριτές συμπεριφέρθηκαν «εντελώς αντίθετα προς τις αρχές της αμεροληψίας και της δικαιοσύνης», ενώ το σημείωμα αποκάλυπτε την «έκταση της συνενοχής» τους (παρ. 34).

Οι ανακριτές μήνυσαν τον δικηγόρο, ο οποίος καταδικάστηκε πρωτοδίκως για δυσφήμηση, σε εφέσεις και ενώπιον του γαλλικού Ανώτατου Δικαστηρίου.

Το 2013 το Πέμπτο Τμήμα του ΕΔΔΑ απέρριψε ότι παραβιάστηκε η ελευθερία έκφρασης του κ. Morice. Ο ενάγων άσκησε αναίρεση και η υπόθεση παραπέμφθηκε στη Διευρυμένη Σύνθεση.

Η κρίση της Διευρυμένης Σύνθεσης

Η Διευρυμένη Σύνθεση έκρινε κατ’ αρχήν (παρ. 128) ότι η Δικαιοσύνη οφείλει να «απολαμβάνει δημόσιας εμπιστοσύνης» και ότι πρέπει να προστατεύεται από «βαρέως επιβλαβείς επιθέσεις που είναι ουσιαστικώς αβάσιμες». Υπενθύμισε επίσης ότι οι επικρινόμενοι δικαστές «υποχρεούνται σε διακριτική συμπεριφορά που τους απαγορεύει να απαντούν».

Αμέσως μετά το Δικαστήριο τόνισε ότι «σε μια δημοκρατική κοινωνία, τα ποινικά δικαστήρια πρέπει να εμπνέουν εμπιστοσύνη όχι μόνον στον κατηγορούμενο, αλλά και στην κοινή γνώμη».

Συνεπώς οι δικαστές, ως τμήμα θεμελιώδους κρατικής λειτουργίας, πρέπει «να υπόκεινται ως τέτοιοι σε προσωπική κριτική στα [παραπάνω] επιτρεπτά όρια και όχι μόνον σε θεωρητικό και γενικό πλαίσιο. Όταν συνεπώς ενεργούν στο πλαίσιο του αξιώματός τους, υπόκεινται σε ευρύτερα όρια αποδεκτής κριτικής από ό,τι οι απλοί πολίτες».

Όρια και δικαιώματα στην κριτική

Με άλλα λόγια, κάτι που μπορεί να θεωρηθεί δυσφημιστικό για τον απλό πολίτη δεν είναι απαραιτήτως δυσφημιστικό όταν αφορά δικαστή, εφόσον η κριτική συνδέεται στενά με την υπόθεση και το δημόσιο συμφέρον.

Ιδιαίτερα για τους δικηγόρους, ως ενδιάμεσους ανάμεσα στη Δικαιοσύνη και την κοινωνία, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η κοινή γνώμη πρέπει να έχει εμπιστοσύνη στην ικανότητά τους να εκπροσωπούν αποτελεσματικά τη Δικαιοσύνη.

Κατά συνέπεια οι δικηγόροι δικαιούνται «να σχολιάζουν δημοσίως τη διοίκηση της Δικαιοσύνης», με συγκεκριμένα όρια, όπως την αποφυγή αδικαιολόγητων και αβάσιμων επιθέσεων που έχουν χαρακτήρα μιντιακής παραπληροφόρησης ή άσκησης δημόσιας πίεσης προς τους δικαστές (παρ. 134). Επιτρέπεται ακόμη ένας καυστικός ή σαρκαστικός τόνος, όχι όμως υβριστικός (παρ. 139).

Ενώ το ΕΔΔΑ απέρριψε ότι οι επίμαχοι χαρακτηρισμοί είχαν υπερασπιστικό χαρακτήρα (παρ. 149), δέχθηκε ότι ήταν σχόλια για τη λειτουργία της Δικαιοσύνης σε υπόθεση δημοσίου ενδιαφέροντος (παρ. 153).

Παρά τη σκληρότητα των εκφράσεων, το Δικαστήριο εκτίμησε ότι αυτές «είχαν επαρκώς στενή σχέση με τα γεγονότα της υπόθεσης» και «δεν μπορούσαν να θεωρηθούν ως παραπλανητικές ή ως αδικαιολόγητη επίθεση». Η «ελευθερία της έκφρασης», τόνισε, «δεν αφορά μόνον ‘πληροφορίες’ ή ‘ιδέες’ ευνοϊκές, άκακες ή αδιάφορες, αλλά και αυτές που προσβάλλουν, σοκάρουν ή ενοχλούν» (παρ. 161).

Τελικά το ΕΔΔΑ δικαίωσε τον δικηγόρο Morice έναντι των δυσφημισθέντων δικαστών.

Τι σημαίνει για τον κ. Τζαβέλλα

Στην περίπτωση του κ. Τζαβέλλα, όταν ο ΔΣΑ ζητά την παραίτησή του, αυτό δεν συνιστά επιβολή ή βία· δεν επιχειρεί να τον εξαναγκάσει να παραιτηθεί με πραξικοπηματικές ενέργειες.

Θεσμική εκτροπή θα ήταν αν ο ΔΣΑ επιχειρούσε με πράξεις βίας να υποχρεώσει τον κ. Τζαβέλλα να παραιτηθεί.

Το καθαυτό αίτημα παραίτησης διατυπώνει έντονη δημόσια επίκριση ότι ο κ. Τζαβέλλας δεν ασκεί ορθά τα καθήκοντά του.

Με βάση όσα έχει κρίνει το ΕΔΔΑ, ένα τέτοιο αίτημα αποτελεί μορφή σκληρής κριτικής απέναντι στον ανώτατο εισαγγελικό λειτουργό.

Η κριτική αυτή είναι ανθρώπινο δικαίωμα κάθε πολίτη, κάθε δικηγόρου και, συνεπώς, και του μεγαλύτερου ελληνικού Δικηγορικού Συλλόγου.

Το ζήτημα δεν είναι τι ζητάει ο ΔΣΑ, αλλά ότι η Ένωση Εισαγγελέων, μαζί με την κυβέρνηση, φαίνεται να αμφισβητούν το ανθρώπινο δικαίωμα δικηγόρων και πολιτών να ασκούν κριτική προς τη Δικαιοσύνη — κριτική που, άλλωστε, βρίσκεται σε επαρκώς και προφανώς στενή σχέση με τα γεγονότα της υπόθεσης.

*Δ.Ν., Δικηγόρος