Του Μανόλη Καψή
Το βλέμμα μου επιστρέφει συνεχώς σε εκείνα τα πρόσωπα: χαμογελαστά, υπερήφανα, πανηγυριστικά για τη νίκη του ΣΥΡΙΖΑ και του Αλέξη Τσίπρα. Είναι οι εικόνες που, με ήχο και συναίσθημα, «στολίζουν» το ντοκιμαντέρ των Βαρβιτσιώτη – Δενδρινού για το παρ’ολίγον μοιραίο 2015. Ανάμεσα στις αφηγήσεις των πρωταγωνιστών, που σήμερα μοιάζουν σαν να ανήκουν σε άλλη εποχή —ειδικά όταν χαχανίζουν στην κάμερα αφηγούμενοι τα τραγικά γεγονότα— αναδύονται οι στρατιώτες της μάχης, οι οπαδοί, οι ψηφοφόροι.
Άλλοι χορεύουν στο εκλογικό κέντρο του ΣΥΡΙΖΑ, άλλοι πανηγυρίζουν στους δρόμους, κάποιοι τραγουδούν, ενώ κάποιο ζευγάρι έχει βυθιστεί στην αγκαλιά του και, καθισμένοι μπροστά στην τηλεόραση, κλαίνε. Τόση συγκίνηση που πήγε χαμένη.
Οι εικόνες του 2015
Τι να νιώθουν τώρα εκείνοι που εμφανίζονται στο φιλμ, βλέποντας τις ίδιες σκηνές; Τι σκέφτονται αντικρίζοντας τον εαυτό τους να πανηγυρίζει για μια φενάκη; Μια ουτοπία στην καλύτερη περίπτωση, μια απάτη στη χειρότερη (και πιθανότερη) εκδοχή. Νιώθουν άραγε πως εξαπατήθηκαν από τον Αλέξη Τσίπρα;
Ή μήπως αισθάνονται ότι έδωσαν τον καλύτερο εαυτό τους, αλλά οι πολιτικοί εκπρόσωποί τους δεν άντεξαν και δεν πάλεψαν μέχρι τέλους; Ότι λιγοψύχησαν και συμβιβάστηκαν;
Αναζητώντας αυτοκριτική
Ίσως θεωρούν πως έδωσαν μια υπερήφανη και δίκαιη μάχη, αλλά όπως συμβαίνει με τις μάχες της αριστεράς, βρέθηκαν απέναντι σε υπέρτερες δυνάμεις: τους σκληρούς δανειστές, τις χώρες του Βορρά και τον νεοφιλελευθερισμό. Η μάχη ήταν άνιση. Και για ακόμη μία φορά ηττήθηκαν.
Υπάρχουν, άραγε, ψηφοφόροι που αναγνωρίζουν ότι ψήφισαν λάθος; Που παρασύρθηκαν από το θυμικό, από την οργή για τα μειωμένα εισοδήματα και τις ευθύνες των πολιτικών στη χρεοκοπία; Πόσοι κάνουν πραγματική αυτοκριτική και παραδέχονται ότι έκαναν κακή εκτίμηση της συγκυρίας και λάθος ερμηνεία των αιτίων της χρεοκοπίας;
Η δύναμη των πεποιθήσεων
Κατά την άποψή μου, ελάχιστοι. Οι πεποιθήσεις δεν ανατρέπονται εύκολα από στυγνή λογική. Διαμορφώνονται από πολύπλοκες ψυχολογικές διεργασίες, συνδέονται με την οικογενειακή παράδοση και την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας· είναι περισσότερο ταυτοτικές εκδηλώσεις παρά καθαρές λογικές επεξεργασίες. Και αλλάζουν δύσκολα.
Το έζησαν πιο έντονα οι παλαιοί κομμουνιστές: ακόμη και όταν ορατό έγινε το σκοτάδι και η φρίκη του «υπαρκτού σοσιαλισμού» —η καταπίεση, οι φυλακές, οι αυθαίρετες εκτελέσεις—, πολλοί δυσκολεύονταν να αναθεωρήσουν. Πώς να ακυρώσεις όσα πίστεψες; Πώς να διαγράψεις μια ζωή σαν ένα μεγάλο λάθος;
Ιστορικές αναλογίες
Αυτή η συζήτηση μας φέρνει σε ένα ευρύτερο ζήτημα: η Δημοκρατία δεν εγγυάται τις «σωστές» επιλογές των ψηφοφόρων. Υπάρχουν ιστορικά παραδείγματα, και στην πρόσφατη ιστορία, κοινωνιών που επέλεξαν λάθος ηγέτες και το πλήρωσαν ακριβά. Στη βιβλιογραφία, το βιβλίο της Barbara Tuchman, “Η Πορεία της Τρέλας: Από την Τροία έως το Βιετνάμ”, που εκδόθηκε το 1984, εξετάζει αυτοκαταστροφικές αποφάσεις ηγετών από την αρχαιότητα έως την εποχή του Νίξον.
Γιατί να εγγυάται, άλλωστε, η Δημοκρατία σωστές επιλογές; Πώς θα μπορούσε; Η Δημοκρατία εγγυάται ότι ο καθένας ψηφίζει όπως νομίζει και όπως καταλαβαίνει, όχι ότι ψηφίζει με γνώμονα τη λογική. Όπως έχει γράψει και «ένας χολερικός Αμερικανός δημοσιογράφος» πριν από πολλά χρόνια, “η Δημοκρατία είναι η αξιοθρήνητη πίστη στη συλλογική σοφία της ατομικής άγνοιας”. Δεν μου φαίνεται και πολύ λάθος…
Σύγχρονες προειδοποιήσεις
Αν κοιτάξουμε γύρω μας —τις εξελίξεις στις Ηνωμένες Πολιτείες με τον Τραμπ, ή στη Γερμανία με τους ακροδεξιούς του Afd— ποιος θα υποστηρίξει ότι η λαϊκή ψήφος διαθέτει κάποια μεταφυσική σοφία; Ερμηνείες βεβαίως μπορεί να υπάρξουν, αλλά το τελικό συμπέρασμα για την ποιότητα της ψήφου δεν αλλάζει.
Οι ευρωπαϊκές κοινωνίες και οι φιλελεύθεροι θεσμοί αντιμετωπίζουν σήμερα ένα κύμα, κυρίως ακροδεξιών και λαϊκιστικών κομμάτων, που μπορούν να αμφισβητήσουν ακόμη και το ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Η ανάγκη για ολοκλήρωση της Ένωσης φαίνεται όχι απλώς όρος για οικονομική πρόοδο και ανταγωνισμό με τις ΗΠΑ και την Κίνα, αλλά προϋπόθεση για τη γεωπολιτική ύπαρξη και την ασφάλεια της ηπείρου.
Οι ψηφοφόροι στη Μεγάλη Βρετανία γοητεύονται από έναν οπαδό οπισθοδρόμησης όπως ο Farage, ξεχνώντας ή αδιαφορώντας για τις ευθύνες του για το Brexit, ενώ στη Γαλλία οι πολίτες ετοιμάζονται να επιλέξουν Πρόεδρο μια υποψήφια που προτάσσει μια περίκλειστη, νοσταλγική εκδοχή της χώρας (ή τον κλώνο της).
Όλοι αυτοί —και τα «δίδυμα αδέλφια» τους στην αριστερά— έχουν κοινό εχθρό το κέντρο, τις δυνάμεις της μετριοπάθειας και της σταθερότητας. Αυτό είναι το δίλημμα που θα βάλει σε δοκιμασία, στις επερχόμενες αναμετρήσεις, και την Ελλάδα, την Ευρώπη και τους ευρωπαίους ψηφοφόρους.
