Η ευρύτερη οικογένεια Ζάννου πρωταγωνίστησε σε δύο κυρίως φάσεις της πρώιμης ελληνικής βιομηχανίας: στην περίοδο με χρονικό ορίζοντα από το 1882 έως τους Βαλκανικούς Πολέμους και στη μεσοπολεμική φάση που τοποθετείται μεταξύ του 1920 και της παγκόσμιας κρίσης του 1929 και της ελληνικής πτώχευσης του 1932.

Στο πρόσφατο βιβλίο του ο Νίκος Σ. Παντελάκης, αποτέλεσμα μακρόχρονης έρευνας, εξετάζει με λεπτομέρεια την επιχειρηματική παρουσία της οικογένειας και την ιστορική διαδρομή των επιχειρήσεών της, όπως της «Οινοποιητική Εταιρεία Ζάννος και Ρως», της «Ανώνυμης Εταιρείας Οινοποιίας και Γεωργικής Βιομηχανίας», της «Ανώνυμης Εταιρείας Οίνων και Οινοπνευμάτων», της ΒΙΟ, αλλά και εταιρειών όπως «Έργον», «Βέλος», «Τέκτων» και άλλων.

Το βιβλίο αναδεικνύει επίσης κρίσιμα ερωτήματα: ποιοι ήταν οι πρωταρχικοί στόχοι των επιχειρηματιών της οικογένειας —η εξασφάλιση απασχόλησης και βελτίωσης της ποιότητας ζωής ή πρωτίστως η κερδοφορία—, σε ποιο βαθμό οι πανεπιστημιακές σπουδές των μελών συνδέθηκαν με την επαγγελματική τους πορεία, ποιες δυσκολίες οφείλονταν σε συγκυρίες και ποιες σε λανθασμένες αποφάσεις Δ.Σ. και ποια ήταν η μορφή συνεργασίας μεταξύ των επιχειρήσεων που λειτουργούσαν σχεδόν ως συγκοινωνούντα δοχεία.

Καταγωγή και πρώτα βήματα

Η οικογένεια κατάγεται από τη Μυτιλήνη. Μετά τον απαγχονισμό του Κωνσταντίνου Κωνσταντινίδη από τους Οθωμανούς την εποχή της Ελληνικής Επανάστασης, η σύζυγός του με τον γιο τους, τον Ιωάννη, εγκαταστάθηκαν στην Κωνσταντινούπολη, όπου υιοθέτησαν το επώνυμο Ζάννος.

Ο Ιωάννης ασχολήθηκε με το εμπόριο, παντρεύτηκε τη Μαρία (Μαριόρα) Στρατηγοπούλου και απέκτησαν τέσσερα αγόρια: τον Κωνσταντίνο (1848), τον Κλεάνθη (1850), τον Μιλτιάδη (1852) και τον Αριστόβουλο (1856). Ο Μιλτιάδης σπούδασε μηχανικός στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο από το 1873, ενώ ο Κωνσταντίνος και ο Αριστόβουλος σπούδασαν νομικά στην Αθήνα. Ο Αριστόβουλος πήρε υποτροφία για γεωπονικές σπουδές στη Μονπελιέ, όπως και ο συνεργάτης και μετέπειτα συνιδρυτής της εταιρείας «Οίνων και Οινοπνευμάτων», Επαμεινώνδας Χαρίλαος.

Οι πρώτες επιχειρήσεις

Πρώτος μπήκε επιχειρηματικά ο Κλεάνθης, με εκμετάλλευση λατομείων στην περιοχή της Κύμης. Ο Μιλτιάδης είχε επενδύσει στην επιχείρηση κατασκευής μηχανών που είχε ιδρύσει με τον Μ. Σταματόπουλο στον Βόλο· όταν η εταιρεία χρεοκόπησε δούλεψε στην «Εταιρεία Κατασκευής Δρόμων και Γεφυρών» του κράτους.

Το 1884 ο Μιλτιάδης και ο Μανώλης Ρως, εκπαιδευμένοι στη Γεωπονική του Μονπελιέ, ίδρυσαν την Ζάννος και Ρως, αξιοποιώντας την καταστροφή των γαλλικών αμπελώνων από τη φυλλοξήρα και εισάγοντας νεωτεριστικές μεθόδους παραγωγής. Τα τυποποιημένα τους κρασιά εξήγονταν στο εξωτερικό.

Το 1890 συγκροτήθηκε η ομόρρυθμη «Ζάννος, Ρως και Σία» για την παραγωγή εκλεκτών οίνων και κονιάκ. Ο ίδιος ο Αριστόβουλος υπήρξε ο πρώτος που παρασκεύασε σταφιδίνη για τη χαλβουργία.

Το 1900 οι αδελφοί επιχείρησαν την καλλιέργεια τουρκικών καπνών πολυτελείας με την «Αδελφών Ι. Ζάννου και Σία», η οποία μίσθωσε κτήμα έκτασης 70.000 στρεμμάτων στο Λιμογάρδι, μεταξύ Λαμίας και Στυλίδας.

Στρατηγικές μετατροπές και συνεργασίες

Την ίδια εποχή ιδρύθηκε η «Εταιρεία Οινοποιίας και Γεωργικής Βιομηχανίας», μετατρέποντας την προηγούμενη δομή σε ανώνυμη και με την εμπλοκή της Τράπεζας Αθηνών, καθώς ο Αριστόβουλος είχε φιλικούς δεσμούς με τον διευθυντή της τράπεζας, Ιωάννη Πεσμαζόγλου.

Το 1906 δημιουργήθηκε η «Ανώνυμος Ελληνική Εταιρεία Οίνων και Οινοπνευμάτων», με και τους τέσσερις αδελφούς Ζάννου σε διευθυντικές θέσεις, και το 1913 συστάθηκε η «Α. Ζάννος και Υιός», που ανέλαβε την παραγωγή ζυμών και συναφών ζυμοτεχνικών προϊόντων.

Από την «Α. Ζάννος και Υιός» προέκυψε προπομπός της επόμενης μεγάλης επιχειρηματικής κίνησης της οικογένειας: τη «Γενική Βιομηχανική Εταιρεία ΒΙΟ», στην οποία θα αναφερθούμε εκτενέστερα στη συνέχεια.

Και εγένετο ΒΙΟ

Η «Ανώνυμος Γενική Βιομηχανική Εταιρεία ΒΙΟ» ιδρύθηκε τον Ιανουάριο του 1918 από τον Αριστόβουλο Ι. Ζάννο (1856-1943), μετά την αγορά του μηχανουργείου «Βλαχάνη Πετρόπουλου και Σία» στην Αθήνα.

Ήδη το 1925 το κεφάλαιο της εταιρείας ανερχόταν σε 8 εκατ. δρχ.. Η ΒΙΟ διέθετε ειδικό μηχανουργικό κλάδο και, από το 1926, εργοστάσιο ασφάλτου στην Κολοκυνθού, τροφοδοτούμενο από νέα ηλεκτροπαραγωγική μονάδα. Η ίδρυσή της είχε καθυστερήσει λόγω του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.

Σκοπός της εταιρείας ήταν η παραγωγή και εμπορία χημικών, ζυμοτεχνικών, μηχανουργικών και γενικότερα βιομηχανικών προϊόντων. Η δραστηριότητα συνδύαζε «την παραδοσιακή γεωργική βιομηχανική δραστηριότητα της οικογένειας με την ανάπτυξη μιας βαριάς βιομηχανίας στον τομέα της μηχανουργίας», όπου είχαν εξειδικευτεί οι ανιψιοί του Αριστόβουλου Ι. Ζάννου, ο Δημήτρης Κ. Ζάννος και ο Γιάννης Κ. Ζάννος, απόφοιτοι της Πολυτεχνικής Σχολής της Ζυρίχης.

Διοίκηση και οργάνωση

Στα πρώτα Δ.Σ. της ΒΙΟ (1918–1919) μετείχαν αρκετά μέλη της οικογένειας και στενοί συνεργάτες: ο Μιλτιάδης Ζάννος, ο Αχιλλεύς Μαυρίδης, ο Εμμανουήλ Ρως, ο Δημήτριος Κ. Ζάννος, ο Γιάννης Αγαλλίδης, ο Αλέξανδρος Μαυρομάτης, ο Νίκος Παντελάκης και ο Κωνσταντίνος Νέγρης.

Από τις επιλογές στελέχωσης του Δ.Σ. επιβεβαιώνεται πως ο Αριστόβουλος πίστευε ότι μια επιτυχημένη επιχείρηση έπρεπε να στηρίζεται σε μια συμπαγή, οικογενειακή ομάδα, στενή ή ευρύτερη.

Η «Α. Ζάννος και Υιός» είχε ιδρυθεί στις 2 Δεκεμβρίου 1913 και αποτέλεσε το αναγκαίο στάδιο για τη συμμετοχή του Α. Ζάννου με υψηλό ποσοστό μετοχών στη ΒΙΟ. Πρόεδροι του Δ.Σ. της ΒΙΟ διατέλεσαν διαδοχικά ο Αχιλλέας Μαυρίδης, ο Εμμανουήλ Ρως (1923), ο Κωνσταντίνος Νέγρης (1932) και, το 1938–1939, ο Βρασίδας Παπαγιαννόπουλος.

Το μηχανοποιείο και τα μεγάλα έργα

Το μηχανοποιείο της εταιρείας βρισκόταν στη συμβολή της Λεωφόρου Κωνσταντινουπόλεως (αρ. 117) με την οδό Λένορμαν, στο Μεταξουργείο, σε οικόπεδο που προσέφερε ο Αριστόβουλος Ι. Ζάννος κατά την ίδρυση. Οργάνωσή του ανέλαβαν οι Ιωάννης Κ. Ζάννος και Δημήτριος, από τους πρώτους στην Ελλάδα που διέθεταν ιδιωτικό αυτοκίνητο, ένα Morris. Ο Ιωάννης είχε εκπαιδευτεί στην Αγγλία στην οργάνωση βιομηχανικών μονάδων και αυτοκινητικών μεταφορών.

Η εταιρεία πρωτοπόρησε στην παραγωγή γεωργικών μηχανημάτων σε σειρά, υδραυλικών πιεστηρίων και μεταλλικών κατασκευών που μέχρι τότε εισάγονταν. Με εντολές δημοσίου εκπόνησε στατικές μελέτες και κατασκευές: τον Οκτώβριο του 1929</strong» δημιούργησε, κατά παραγγελία του Υπουργείου Αεροπορίας, το μεγαλύτερο υπόστεγο των Βαλκανίων στο Τατόι —ύψους 13 μέτρων και χωρίς εσωτερικά υποστυλώματα— το οποίο εγκαινίασε ο Ε. Βενιζέλος στις 27 Οκτωβρίου 1929.