Stewart Patrick γράφει:

Μέλη της κυβέρνησης του Τραμπ συχνά επικαλούνται τον εσωτερικό τους Θουκυδίδη, παραποιώντας τα λόγια του Έλληνα ιστορικού για τις σκληρές αλήθειες της εξουσίας σε έναν κόσμο όπου τα έθνη ενεργούν αποκλειστικά υπέρ του δικού τους συμφέροντος.

Τον Ιανουάριο, ο Αμερικανός πρόεδρος περιέγραψε την αιφνιδιαστική στρατιωτική επιχείρηση που οδήγησε στην απαγωγή του ηγέτη της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο, ως επιβεβαίωση των “σιδερένιων νόμων που πάντα καθόριζαν την παγκόσμια ισχύ”. Ο ανώτερος σύμβουλος πολιτικής του Λευκού Οίκου, Στίβεν Μίλερ, χλεύασε τον παρουσιαστή του CNN, Τζέικ Τάπερ, για την πίστη του σε διεθνείς αβροότητες όπως ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών: “Ζούμε σε έναν κόσμο, στον πραγματικό κόσμο, Τζέικ, που κυβερνάται από τη δύναμη, που κυβερνάται από τη βία, που καθορίζεται από την εξουσία”.

Απειλές και ρητορική

Ο πόλεμος με το Ιράν ενίσχυσε αυτές τις τάσεις. Στις 7 Απριλίου, ο Τραμπ προειδοποίησε το ιρανικό καθεστώς να υποκύψει στην αμερικανική ισχύ, απειλώντας: “Ένας ολόκληρος πολιτισμός θα πεθάνει απόψε”.

Αναφορές στη διαχρονική αλήθεια της πολιτικής ισχύος συχνά επικαλούνται τον Θουκυδίδη, του οποίου η “Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου” παραμένει βιβλίο αναφοράς για τους αυτοαποκαλούμενους ρεαλιστές της εξωτερικής πολιτικής. Πολιτικοί και αναλυτές χρησιμοποιούν το έργο για να εξηγήσουν την αναπόφευκτη αντιπαλότητα των μεγάλων δυνάμεων και να νομιμοποιήσουν την κυριαρχία των ισχυρών επί των αδύναμων. Όμως συχνά παραλείπονται τα βαθύτερα μαθήματα του Θουκυδίδη για τους κινδύνους όταν η εξουσία ασκείται χωρίς όρια και νομιμότητα.

Ο Διάλογος των Μηλίων και η λογική της ισχύος

Το πιο διάσημο απόσπασμα στην “Ιστορία” είναι ο Διάλογος των Μηλίων. Εκεί, αντιπροσωπεία της Αθήνας επιδίδει τελεσίγραφο στο νησί: υποταχθείτε και γίνετε υποτελές κράτος στον πόλεμο με τη Σπάρτη ή αντιμετωπίστε την καταστροφή. Οι Μήλιοι ζητούν ουδετερότητα, αίτημα που απορρίπτεται. “Ξέρετε, όπως και εμείς”, απαντούν οι Αθηναίοι, “οι ισχυροί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υποφέρουν ό,τι πρέπει”. Η Μήλος ηττήθηκε· οι ενήλικες άνδρες θανατώθηκαν και οι γυναίκες και τα παιδιά πωλήθηκαν ως σκλάβοι.

Η δεύτερη θητεία του Τραμπ έχει ενστερνιστεί με ενθουσιασμό αυτή τη λογική. Το δείχνει η ωμή δήλωση του προέδρου προς τον πρόεδρο της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, “δεν έχετε άλλα χαρτιά [να παίξετε]”, οι εκφοβιστικές πιέσεις προς τη μικρή Δανία να παραχωρήσει τον έλεγχο της απομακρυσμένης Γροιλανδίας, η μονομερής επιβολή δασμών σε μικρότερα κράτη, οι απειλές ότι οι ΗΠΑ θα “καταλάβουν” τη Κούβα όταν το επιλέξουν, και οι απαιτήσεις προς τους συμμάχους του ΝΑΤΟ —χωρίς προηγούμενη συνεννόηση πριν από τον πόλεμο στο Ιράν— να ανοίξουν τα Στενά του Ορμούζ. Αυτές οι ενέργειες μοιάζουν με συμπεριφορά μιας αδίστακτης υπερδύναμης που εγκαταλείπει κάθε πρόσχημα φωτισμένης ηγεσίας ή σεβασμού της νομιμότητας υπέρ της παγκόσμιας κυριαρχίας.

Μάθημα από την αρχαιότητα

Όμως ο συνεχής εκφοβισμός αγνοεί ένα βασικό μάθημα της κλασικής αρχαιότητας: η μετάβαση της Αθήνας από καλοπροαίρετη δύναμη σε καταπιεστική αυτοκρατορία άνοιξε τον δρόμο για την καταστροφή της.

Από τον 7ο αιώνα π.Χ. και μετά, οι ελληνικές πόλεις-κράτη αναγνώριζαν έναν ηγεμόνα με ειδικά δικαιώματα, εξαιτίας της δυσανάλογης συμβολής του στην κοινή άμυνα. Όμως υπήρχαν δυνάμεις που αμφισβητούσαν αυτή την ηγεμονία· η πιο γνωστή σύγκρουση ήταν ο Πελοποννησιακός Πόλεμος, που αντίκρυσε την Αθήνα με τη Σπάρτη και τελικά κατέληξε στην ήττα της Αθήνας.

“Αυτό που έκανε τον πόλεμο αναπόφευκτο”, γράφει ο Θουκυδίδης, “ήταν η ανάπτυξη της αθηναϊκής δύναμης και ο φόβος που προκάλεσε στη Σπάρτη”. Πολλοί σύγχρονοι μελετητές επικεντρώνονται σε αυτή τη φράση ως απόδειξη της αναπόφευκτης σύγκρουσης των μεγάλων δυνάμεων —η λεγόμενη “παγίδα του Θουκυδίδη” μεταξύ των ΗΠΑ και της Κίνας— αλλά ο ίδιος ο ιστορικός δείχνει ότι τα αίτια ήταν πιο σύνθετα.

Η κατάχρηση των κανόνων

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η ανησυχία για την άνοδο της Αθήνας δεν προέκυψε μόνο από την ύπαρξη μιας ισχυρότερης δύναμης, αλλά επειδή η Αθήνα άρχισε να καταχράται τους κανόνες που είχαν επιτρέψει την άνοδο της. Στη συζήτηση των Σπαρτιατών για τον πόλεμο, η αντιπροσωπεία της Αθήνας επιχειρηματολόγησε ότι “ο ασθενέστερος πρέπει να υπόκειται στον ισχυρότερο” —μια ομολογία που επιβεβαίωσε τις υποψίες για ιμπεριαλιστικές προθέσεις και ώθησε Σπάρτη και συμμάχους στην κήρυξη πολέμου.

Με άλλα λόγια, ο πόλεμος έγινε αναπόφευκτος όχι απλώς επειδή υπάρχουν αντίπαλες μεγάλες δυνάμεις, αλλά επειδή η μία έπαψε να σέβεται τους κανόνες που διέπουν το σύστημα στο οποίο άκμασε.

Η σύγχρονη εφαρμογή

Ο πειρασμός να εκμεταλλευτεί κανείς την κυριαρχία είναι επαναλαμβανόμενος στην ιστορία —και η Αμερική του Τραμπ έχει ενδώσει σε αυτόν. Κουρασμένες από την ευθύνη προς το γενικό συμφέρον, οι ΗΠΑ αξιοποιούν και καταχρώνται τη δομική τους υπεροχή για άμεσα κέρδη, εξαναγκάζοντας ακόμη και τους στενότερους εταίρους τους. Όπως στον καιρό του Θουκυδίδη, αυτή η στάση μπορεί να αποφέρει βραχυπρόθεσμα οφέλη αλλά να επιφέρει μακροπρόθεσμη κατάρρευση.

Η εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ μετά το 1945 είχε την ιδιοφυΐα να ενσωματώσει την αμερικανική ισχύ σε ένα πλαίσιο διεθνών θεσμών και νόμων όπου όλα τα κράτη μπορούσαν να συμμετέχουν και να ωφεληθούν. Η ρύθμιση αυτή δεν ήταν άψογη και περιείχε στιγμές ιμπεριαλιστικών επεμβάσεων, αλλά συνολικά εξασφάλισε την αμερικανική ηγεμονία, τη νομιμοποίησε και δημιούργησε μια τάξη που συχνά εξυπηρετούσε τα αμερικανικά συμφέροντα.

Κίνδυνος απομόνωσης

Σήμερα, αυτά τα πλεονεκτήματα εξασθενούν. Η κυβέρνηση Τραμπ διαβρώνει την εμπιστοσύνη ότι οι ΗΠΑ θα ασκήσουν την εξουσία τους με υπευθυνότητα και εξομοιώνει την αμερικανική συμπεριφορά με τη συμπεριφορά της Ρωσίας στην Ουκρανία ή της Κίνας στη Νότια Σινική Θάλασσα ή, ενδεχομένως, στην Ταϊβάν.

Ακόμη και οι ισχυροί χρειάζονται φίλους. Ο Τραμπ μπορεί να δηλώνει, όπως στην αντιπαράθεση με το Ιράν, “δεν χρειαζόμαστε τη βοήθεια κανενός!”. Αν όμως οι ΗΠΑ επιμείνουν στην πορεία αυτή, κινδυνεύουν να μείνουν χωρίς συμμάχους —μια μοναχική υπερδύναμη σε ένα διεθνές σύστημα χωρίς κανόνες που οι ίδιες συνέβαλαν στη δημιουργία του.

Δεν είναι ακόμη αργά να διορθωθεί η πορεία. Η αλλαγή αρχίζει από μια πιο προσεκτική και πλήρη ανάγνωση του Θουκυδίδη.

Stewart Patrick διευθύνει το Πρόγραμμα Παγκόσμιας Τάξης και Θεσμών στο Carnegie Endowment for International Peace. Είναι συγγραφέας των βιβλίων “The Best Laid Plans: The Origins of American Multilateralism and the Dawn of the Cold War” και “The Sovereignty Wars: Reconciling America With the World”.

© 2025 Διατίθεται από το “The New York Times Licensing Group”