ένδυμα μνήμη: Η έκθεση Tilda Swinton στο Onassis Ready, με τίτλο Ongoing, φέρνει στο προσκήνιο την ένταση ανάμεσα στην αρχειακή επιθυμία και στη διατήρηση των φθαρμένων καταλοίπων.
Η ενδυματολογική αρχειοθέτηση που επιχειρείται στο Ongoing της Tilda Swinton στο Onassis Ready διαπραγματεύεται ακριβώς αυτήν την ένταση: τι σημαίνει να φυλάσσεις ένα ρούχο χωρίς να το αποστειρώσεις από την ιστορία που το στοιχειώνει; Στην περφόρμανς A Biographical Wardrobe η Tilda Swinton παρουσιάζει προσωπικά ενδύματα — κοστούμια ταινιών, φορέματα από κόκκινα χαλιά, οικογενειακά κειμήλια — και τίθεται ευθέως το οντολογικό ερώτημα αν πρέπει να καθαριστεί ένα κιλτ που φέρει ακόμη τις τρίχες ενός σκύλου που δεν ζει πλέον. Η Tilda Swinton επιλέγει να μην καθαρίσει.
Ενδυμα ως φορέας μνήμης
Η συζήτηση παραπέμπει στην αρχειακή θεωρία του Jacques Derrida και στο Archive Fever (1995), όπου η αρχειακή ορμή συνυπάρχει με την ορμή της εξαφάνισης, αλλά και στη φαινομενολογία του Maurice Merleau-Ponty και στο Phenomenologie de la perception (1945) με την έννοια του «σώματος-σχήματος». Το ένδυμα δεν εμφανίζεται ως κέλυφος αλλά ως επέκταση της σάρκας, «δεύτερο δέρμα» που συγκρατεί τη γνώση του σώματος που το φόρεσε.
Η έκθεση οργανώνει το ένδυμα σε τρεις χρονικότητες: ως ιδιωτική μνήμη, ως γενεαλογική μεταβίβαση και ως συλλογικό ιστορικό κατάλοιπο. Η αναφορά στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και σε μεταπολεμικές επιβολές του έμφυλου σχήματος δείχνει πόσο τα ρούχα υπερβαίνουν την προσωπική βιογραφία και εγγράφουν χρονικότητες στο ίδιο το ύφασμα. Ο Gilles Deleuze και η ιδέα της «ουλής» περιγράφουν πώς ο χρόνος χαράσσεται στο σώμα και στο ένδυμα αντί να ρέει γραμμικά.
Το προσωπικό γίνεται συλλογικό
Η μορφή της performance και η παρουσίαση των ρούχων ενώπιον κοινού επιχειρούν μια πρακτική ανατροπής: να φορέσεις αναγνωρίσιμα κοστούμια «επιβεβλημένης θηλυκότητας» και να τα επαναδιαπραγματευτείς δημόσια, σε queer πλαίσιο. Η έκθεση δεν περιορίζεται στο αυτοβιογραφικό, καθώς το ατομικό αρχείο υπερεκχειλίζει και συγκρούεται με τον «νυν-χρόνο» όπως τον εννοούσε ο Walter Benjamin — το Jetztzeit όπου παρελθόν και παρόν συγχρωτίζονται.
Στην εγκατάσταση και στις προβολές ενεργοποιούνται οι απουσίες και τα ίχνη: τρίχες σε κιλτ, μυρωδιές σε ζακέτες, κηλίδες και φθορές που αντιστέκονται στη μουσειακή εκκαθάριση. Αυτή η επιλογή να επιμείνει στα ίχνη αντιμετωπίζει την τάση της «σκόπιμης λήθης» όπως την όρισε ο Paul Connerton στο How Societies Forget (2008).
Πολλαπλές αφηγήσεις του σώματος
Η επιμελητική δομή του Ongoing φέρνει πάνω στο ίδιο υποκείμενο οκτώ διαφορετικά «βλέμματα», αρνούμενη την κυρίαρχη εκδοχή και υπερτονίζοντας το κατακερματισμένο υποκείμενο. Στο σημείο αυτό η Tilda Swinton δεν εμφανίζεται ως παθητικός αποδέκτης αλλά ως συν-οργανώτρια των αναγνώσεων που τη διατρέχουν.
Ο Tim Walker φωτογραφίζει τη σχέση της με τον τόπο και τους προγόνους, ενώ ο Apichatpong Weerasethakul δημιουργεί δικάναλη εγκατάσταση που κινηματογραφεί τη διεπαφή μεταξύ εγρήγορσης και ύπνου, παρουσίας και φαντάσματος — μια προσέγγιση που ενεργοποιεί τα πνεύματα του τόπου χωρίς να εκθέτει μόνο τα ρούχα.
Συνεργασίες και τόποι
Η συνύπαρξη της ονειρικής φωτογραφίας του Walker και του βυθισμένου κινηματογραφικού λόγου του Weerasethakul απορρίπτει την ενιαία ανάγνωση και υποστηρίζει το πολλαπλό υποκείμενο. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύμπλεγμα αντιφατικών ερμηνειών που λειτουργεί ως θεωρητική θέση ενάντια στη μοναδική οπτική.
Η Swinton επιλέγει να παρουσιαστεί μέσα από τους άλλους — Almodóvar, Guadagnino, Hogg, Jarman, Jarmusch, Saillard, Walker, Weerasethakul — σε μια χειρονομία που εγγράφεται στη βαθύτερη παράδοση της φεμινιστικής αμφισβήτησης του καλλιτεχνικού φαλλοκεντρισμού, ενώ ταυτόχρονα η πρωταγωνίστρια δεν διεκδικεί αυτόν τον τίτλο ή εκείνον της «μεγάλης καλλιτέχνιδας» εντός των υφιστάμενων κανόνων, αλλά αναδιορίζει τους κανόνες εντός των οποίων συγκροτείται η καλλιτεχνική σπουδαιότητα.
Χώρος και αντίσταση στην εκκαθάριση
Το πρώην βιομηχανικό συγκρότημα στον Άγιο Ιωάννη Ρέντη προσδίδει την αίσθηση ενός βιωμένου, μετασχηματισμένου χώρου. Η επιλογή του χώρου συνδέεται με την κεντρική θεωρητική υπόθεση: ότι το υλικό κατάλοιπο — η τρίχα, η ρωγμή στο τσιμέντο — αντιστέκεται στη μουσειακή λογική της εκκαθάρισης. Το Ongoing προτείνει ότι η ιστορία δεν απλώς διατηρείται αλλά φοριέται και έτσι εγγράφεται.
Στο σύνολό του το έργο της Tilda Swinton στο Ongoing διατυπώνει ένα επιμελητικό και φιλοσοφικό επιχείρημα για το ένδυμα ως φορέα ενσαρκωμένης μνήμης και για τη συλλογικότητα ως ηθική μέθοδο του καλλιτεχνικού βίου.
