Το χάσμα εκπαίδευσης αγοράς εργασίας επανέρχεται στο προσκήνιο μετά τις συζητήσεις στο πρόσφατο Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών.
Του Μιχάλη Μάρκου, MBA*
Χάσμα εκπαίδευσης αγοράς εργασίας
Η αναντιστοιχία ανάμεσα στην τριτοβάθμια εκπαίδευση και την αγορά εργασίας αποτελεί δομικό πρόβλημα της ελληνικής οικονομίας. Παρά το υψηλό ποσοστό συμμετοχής στην ανώτατη εκπαίδευση, η μετάβαση από τις σπουδές στην απασχόληση παραμένει προβληματική και σε πολλές περιπτώσεις αδιέξοδη.
Στην Ελλάδα, η είσοδος στο πανεπιστήμιο παραμένει πρωταρχικός στόχος για τους περισσότερους μαθητές της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και, στατιστικά, οι περισσότεροι τελικά εισάγονται. Τα ποσοστά συμμετοχής στην ανώτατη εκπαίδευση συγκαταλέγονται ανάμεσα στα υψηλότερα στην Ευρώπη, γεγονός που αντανακλά την πεποίθηση ότι το πανεπιστημιακό πτυχίο οδηγεί σε κοινωνική και επαγγελματική ανέλιξη. Ωστόσο, η αγορά εργασίας διαψεύδει συχνά αυτές τις προσδοκίες.
Αξιοποίηση πτυχιούχων και κενοί κλάδοι
Σήμερα, 1 στους 4 πτυχιούχους παραμένει άνεργος, ενώ ένα σημαντικό ποσοστό απασχολείται σε θέσεις που δεν ταιριάζουν στο επίπεδο ή το αντικείμενο των σπουδών του. Περίπου το 30% των πτυχιούχων καταλήγει σε θέσεις για τις οποίες θεωρείται over qualified, δείχνοντας ατομική απογοήτευση αλλά και αναποτελεσματική αξιοποίηση ανθρώπινου δυναμικού. Επιπλέον, περισσότεροι από δύο στους δέκα πτυχιούχους — περίπου 24% — παραμένουν εκτός αγοράς εργασίας.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ο αριθμός των πτυχιούχων, αλλά και το είδος των δεξιοτήτων που αποκτούν. Η ελληνική παραγωγή πτυχιούχων συγκεντρώνεται σε κλάδους που εμφανίζουν κορεσμό, ενώ ταυτόχρονα υπάρχει σημαντικό έλλειμμα σε τεχνικές και εφαρμοσμένες ειδικότητες. Εκατοντάδες επιχειρήσεις δηλώνουν δυσκολία στην κάλυψη θέσεων όπως ηλεκτρολόγοι και τεχνικοί μηχανικοί, παρά τη μεγάλη ζήτηση και ανταγωνιστικές αμοιβές σε αυτούς τους κλάδους.
Αμοιβές και διαφορά προοπτικών
Η στρέβλωση αποτυπώνεται και οικονομικά: ένας έμπειρος τεχνικός με περίπου 10 χρόνια προϋπηρεσίας μπορεί να λαμβάνει αποδοχές πάνω από 2.500 ευρώ, ενώ σημαντικό ποσοστό πτυχιούχων αδυνατεί να βρει εργασία ή απασχολείται σε χαμηλότερα αμειβόμενες θέσεις. Η αντίφαση μεταξύ επιλογών σπουδών και πραγματικών αναγκών της αγοράς είναι προφανής.
Η ρίζα της ανισορροπίας σχετίζεται σε μεγάλο βαθμό με κοινωνικές και πολιτισμικές αντιλήψεις: στην ελληνική κοινωνία η επιτυχία συχνά ταυτίζεται με επαγγέλματα γραφείου — όπως νομική, οικονομικά/τραπεζικά, εκπαίδευση και δημόσιος τομέας — ενώ τα τεχνικά επαγγέλματα υποτιμώνται, παρότι προσφέρουν πράγματι καλύτερες προοπτικές απασχόλησης σε πολλές περιπτώσεις. Οι οικογένειες κατευθύνουν τα παιδιά προς παραδοσιακές ακαδημαϊκές διαδρομές ακόμη και όταν οι προοπτικές σε αυτούς τους κλάδους είναι περιορισμένες.
Προβλήματα στο εκπαιδευτικό σύστημα
Το εκπαιδευτικό σύστημα δυσκολεύεται να προσαρμοστεί ταχύτατα στις ανάγκες της οικονομίας. Τα προγράμματα σπουδών έχουν συχνά θεωρητικό προσανατολισμό και περιορισμένη διασύνδεση με την αγορά εργασίας. Η πρακτική άσκηση εφαρμόζεται οργανωμένα σε λίγα μόνο τμήματα, αλλά όπου γίνεται σωστά περισσότερος από το 70% των συμμετεχόντων βρίσκει εργασία στο ίδιο περιβάλλον.
Το φαινόμενο αυτό δεν είναι μοναδικό στην Ελλάδα, αλλά σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες έχει υπάρξει πιο άμεση προσαρμογή: σε χώρες της Κεντρικής Ευρώπης η επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση θεωρείται ισότιμη επιλογή με την πανεπιστημιακή, ενσωματωμένη σε συστήματα που συνδέονται άμεσα με τις ανάγκες της παραγωγής. Παρόλα αυτά, ακόμη και εκεί υπάρχουν ελλείψεις σε τεχνικά επαγγέλματα, με δεκάδες ή εκατοντάδες χιλιάδες κενές θέσεις σε ορισμένες αγορές.
Κατάργηση ΤΕΙ και κενά στην εφαρμοσμένη εκπαίδευση
Στην Ελλάδα η προσαρμογή γίνεται πιο αργά. Η περιορισμένη βιομηχανική βάση και η χαμηλή απορρόφηση τεχνικών ειδικοτήτων σε οργανωμένα παραγωγικά περιβάλλοντα δημιουργούν έναν φαύλο κύκλο: η έλλειψη ζήτησης αποθαρρύνει την προσφορά δεξιοτήτων και αντίστροφα. Το πρόβλημα επιδεινώθηκε μετά την ουσιαστική κατάργηση του τεχνολογικού τομέα της ανώτατης εκπαίδευσης, όταν το 2019 τα ΤΕΙ ενσωματώθηκαν στα πανεπιστήμια. Τα Τεχνολογικά Εκπαιδευτικά Ιδρύματα λειτουργούσαν ως ενδιάμεσος κρίκος μεταξύ θεωρίας και εφαρμογής και η απορρόφησή τους άφησε κενό στην οργανωμένη, εφαρμοσμένη τριτοβάθμια εκπαίδευση.
Για να καλυφθεί αυτό το κενό, το κράτος προωθεί την ενίσχυση της μετα-δευτεροβάθμιας επαγγελματικής κατάρτισης, δημόσιας και ιδιωτικής, κυρίως μέσω των Σχολών Ανώτερης Επαγγελματικής Κατάρτισης (ΣΑΕΚ), των πρώην ΙΕΚ. Αυτές οι δομές στοχεύουν σε πιο ευέλικτα, πρακτικά προγράμματα προσαρμοσμένα στις ανάγκες της αγοράς, με έμφαση στις τεχνικές δεξιότητες και στην ταχύτερη επαγγελματική ένταξη. Παρ’ όλα αυτά, αντιμετωπίζουν προβλήματα κύρους, διασύνδεσης με επιχειρήσεις και κοινωνικής αποδοχής ως ισότιμη επιλογή.
Τεχνολογία, ΑΙ και νέες απαιτήσεις
Η ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας και η διάδοση της τεχνητής νοημοσύνης επιβαρύνουν την ανάγκη για αναπροσαρμογή. Επαγγέλματα που θεωρούνταν μέχρι πρότινος σταθερά υφίστανται πιέσεις από αυτοματοποίηση και κορεσμό, και έτσι η αξία του τίτλου μειώνεται σε σχέση με την ικανότητα προσαρμογής, τις πρακτικές δεξιότητες και τη διαρκή επαγγελματική εξέλιξη.
Η μετάβαση σε ένα μοντέλο που δίνει έμφαση στις δεξιότητες και όχι μόνο στους τίτλους απαιτεί μεταρρυθμίσεις στο εκπαιδευτικό σύστημα και αλλαγή νοοτροπίας στην κοινωνία. Η αναγνωρισιμότητα των τεχνικών επαγγελμάτων, η ενίσχυση της επαγγελματικής εκπαίδευσης και η συστηματική σύνδεση σπουδών με παραγωγή είναι κρίσιμες παρεμβάσεις. Επιπλέον, οι επιχειρήσεις πρέπει να εμπλακούν ενεργά στη διαμόρφωση προγραμμάτων ώστε οι δεξιότητες που αποκτώνται να ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες.
Συμπερασματικά, η ελληνική πραγματικότητα παρουσιάζει την αντίφαση ενός υψηλού ποσοστού συμμετοχής στην ανώτατη εκπαίδευση παράλληλα με δυσκολία στην απορρόφηση πτυχιούχων και έλλειψη τεχνικών δεξιοτήτων. Η επίλυση απαιτεί συνολική στρατηγική, συνεργασίες πανεπιστημίων και επιχειρήσεων, προγράμματα μαθητείας και ενσωμάτωση πρακτικών εμπειριών στη μαθησιακή διαδικασία, ώστε να αξιοποιηθεί καλύτερα το ανθρώπινο δυναμικό και να ενισχυθεί η ανάπτυξη.
*Διευθυντικό Στέλεχος – Σύμβουλος Επιχειρήσεων & Καθηγητής Διοίκησης Επιχειρήσεων/Marketing
