Ο Αύγουστος Στρίντμπεργκ έγραψε τη «Δεσποινίς Τζούλια» το 1888. Στον πρόλογο του έργου ο ίδιος διατύπωσε τις βασικές αρχές της δραματουργίας του, που συνδέονται με τις απόψεις του Εμίλ Ζολά και τον νατουραλισμό στη λογοτεχνία.
Ο Σουηδός συγγραφέας θεωρήθηκε εκπρόσωπος του θεατρικού νατουραλισμού, καθώς απέρριψε την απλή ρεαλιστική αποτύπωση της ζωής στο θέατρο και πρότεινε τη διερεύνηση των ψυχολογικών αιτίων που οδηγούν τις πράξεις των ηρώων.
Επηρεασμένος έντονα από τις ιδέες του Φρίντριχ Νίτσε, τη θεωρία της εξέλιξης του Κάρολος Δαρβίνος και τη θεωρία των ονείρων του Σίγκμουντ Φρόυντ, ο Στρίντμπεργκ άφησε μια προσωπική σφραγίδα στην παγκόσμια δραματουργία, ειδικά στην πρώτη φάση της συγγραφικής του πορείας.
Θεματικές προθέσεις του συγγραφέα
Στην «Δεσποινίς Τζούλια», έργο εμπνευσμένο από αληθινή ιστορία, ο Στρίντμπεργκ επιχείρησε να εξετάσει την, κατά την άποψή του, «φυσικά αποδεδειγμένη» υπεροχή του άνδρα απέναντι στη γυναίκα. Όπως διερωτάται στον πρόλογό του, «πώς αυτό το πλάσμα, που βρίσκεται κάτω από τον άντρα, τον άρχοντα, τον δημιουργό πολιτισμών, πίστεψε ποτέ πώς θα μπορούσε να γίνει ίση του;».
Στον ίδιο τόνο ο συγγραφέας καταλήγει πως «δεν πρόκειται για ευγενές φύλο και δεν θα μπορέσει να επιβιώσει» και αναπολεί τη γενιά που χάνεται, επικρίνοντας τη νέα που αναδύεται μέσα από το πρώιμο φεμινιστικό κίνημα: «η δεσποινίς Τζούλια είναι απομεινάρι μιας παλιάς γενιάς πολέμιων ευγενών, που χάνεται χάρη μιας άλλης, που διαθέτει τα εφόδια να την διαδεχτεί» (Στρίντμπεργκ, Αύγουστος. «Δεσποινίς Τζούλια». Μετ. Μ. Μέλμπεργκ. Εκδ. Νεφέλη, 1996).
Σκηνοθετική ανάγνωση
Η σκηνοθεσία του Γιάννη Τσορτέκη εστίασε στο κεντρικό θέμα του έργου: τη σύγκρουση των δύο φύλων. Ο Στρίντμπεργκ οδηγεί στην εξουθενωτική ήττα της Τζούλιας, αλλά ο σκηνοθέτης, σωστά, δεν υιοθέτησε την παρωχημένη αυτή οπτική κατά τρόπο μονόπλευρο.
Ο Γ. Τσορτέκης υπογράμμισε το συγκρουσιακό πλαίσιο, φωτίζοντας όμως και τις συμπεριφορές, καθώς και τις ήττες και των δύο πλευρών. Η δική του Τζούλια είναι κακομαθημένη, γεμάτη οίηση και προστατευμένη από την κοινωνική της θέση, ενώ ο Ζαν εμφανίζεται ως ανάλγητος, εγωπαθής και ρεβιζιονιστής, έτοιμος να «πατήσει επί πτωμάτων» για να πετύχει τους σκοπούς του.
Σκηνογραφία και φωτισμοί
Ο σκηνοθέτης παρουσίασε επίσης τις σκηνικές απόψεις που διατυπώνει ο Στρίντμπεργκ στον πρόλογό του: ο χώρος φωτίστηκε από πολλαπλές πηγές, άλλοτε ισχυρότερα και άλλοτε πιο χαμηλά, με στόχο να δημιουργηθούν εντάσεις και να φωτιστούν τα κίνητρα των χαρακτήρων.
Το σκηνικό απέφυγε τον ρεαλισμό και τις «πολυτελείς σκηνογραφίες», αποτυπώνοντας αντίθετα έναν ξεθωριασμένο και φθαρμένο ψυχικό κόσμο. Ωστόσο υπήρχαν στιγμές όπου η σκηνοθεσία έχανε ρυθμό και αναχαιτίζε σε κάποιες φάσεις τις καλές προθέσεις της.
Κοστούμια και σημειολογία
Ο ενδιαφέρων και αποδομημένος χώρος του Παναγιώτης Κουλουράς θα μπορούσε να έχει πιο ισχυρό σημειολογικό και λειτουργικό ρόλο στην παράσταση. Αντίθετα, τα κοστούμια, αν και απλά, ήταν βαθιά σημειολογικά φορτισμένα: όλα σε μαύρο χρώμα, δηλωτικά της εποχής, με μοναδική εξαίρεση τη φούστα της Τζούλιας, σε βαθύ κόκκινο.
Η κόκκινη φούστα της Τζούλιας συμβόλιζε τόσο την έμμηνο ρύση όσο και το σεξουαλικό πάθος και τον επικείμενο θάνατό της. Στο δεύτερο μέρος η ηθοποιός την αφαιρεί, υπογραμμίζοντας τη βίαιη εξίσωσή της με τους υπηρέτες.
Φωτισμοί και μουσική
Οι φωτισμοί του Περικλή Μαθιέλλη διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο: αφενός απέδωσαν το όραμα του συγγραφέα, αφετέρου δημιούργησαν τις απαραίτητες ατμόσφαιρες. Μοναδικά αρνητικά στοιχεία ήταν ο χαμηλός φωτισμός στην αρχή και ο κουραστικός, μεγάλης διάρκειας φωτορυθμικός φωτισμός κατά την ερωτική σκηνή.
Η πρωτότυπη μουσική του Γιώργου Μαυρίδη κρίθηκε ενδιαφέρουσα και απολύτως αρμονική με την παράσταση.
Ερμηνείες
Ο Γιάννης Τσορτέκης στον ρόλο του Ζαν ήταν πολύ καλός: απέδωσε τόσο την αγυρτεία και τον καιροσκοπισμό του ήρωα όσο και τη δισυπόστατη φύση του. Ο Ζαν του Τσορτέκη είναι αδίστακτος και κυνικός απέναντι στις εκπροσώπους του άλλου φύλου, αλλά πειθήνιος και τρομαγμένος μπροστά στην κοινωνική ανωτερότητα του Κόμη.
Η Έλενα Μαυρίδου στη Τζούλια ήταν καλή, αποδίδοντας την κοινωνική αλαζονεία της ηρωίδας, αν και σε κάποια σημεία φάνηκε υποκριτικά άγουρη. Η Νεκταρία Γιαννουδάκη στην Κριστίν ήταν επίσης πολύ καλή, αποτυπώνοντας σωστά τη γυναίκα που ζει και αναπαράγει τις επιταγές της εποχής της.
Photo Credit: Patroklos Skafidas
Συνολικά σχόλια
Η σκηνοθετική ανάγνωση του Γιάννη Τσορτέκη έδειξε βαθιά γνώση του έργου του Αύγουστου Στρίντμπεργκ και των αρχών του νατουραλισμού. Η παράσταση ανέδειξε τα ένστικτα και τις αρχέγονες ορμές που συνδέουν τους ανθρώπους με τη γη, καθώς και την πάλη των δύο φύλων, ένα κεντρικό ζήτημα για τον Σουηδό συγγραφέα.
Ο σκηνοθέτης φώτισε τους τρεις βασικούς χαρακτήρες, αναδεικνύοντας τις διαφορές συμπεριφορών τόσο λόγω φύλου όσο και λόγω κοινωνικής και οικονομικής θέσης. Παρ’ όλα αυτά, το πολύ ενδιαφέρον σκηνοθετικό σχήμα του Γ. Τσορτέκη σε σημεία ήταν άρρυθμο και έδειξε δισταγμό, καθώς δεν προχώρησε περισσότερο σε σημειολογικές αναφορές προς το σήμερα.
Θα ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρον εάν ο σκηνοθέτης αποφάσιζε να επιστρέψει στο μέλλον στο κείμενο με πιο τολμηρή διάθεση.
Διαβάστε επίσης: Δεσποινίς Τζούλια, του Αύγουστου Στρίντμπεργκ σε σκηνοθεσία Γιάννη Τσορτέκη στο θέατρο Χώρος
