Η κυβέρνηση προχωρά σε ριζική αναθεώρηση του τρόπου διεξαγωγής των αυτοδιοικητικών εκλογών από το 2028, εισάγοντας ένα νέο μοντέλο ανάδειξης δημάρχων και περιφερειαρχών σε μία μόνο Κυριακή και ενεργοποιώντας τον μηχανισμό της «εναλλακτικής ψήφου» . Ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης συγκεντρώνει όλες τις βασικές διατάξεις σε ενιαίο πλαίσιο, μειώνει τη γραφειοκρατία και ενισχύει τη διαφάνεια, ενώ παράλληλα εισάγει ψηφιακές διαδικασίες και ηλεκτρονική ψήφο.

Νέος εκλογικός μηχανισμός ενός γύρου

Ο νέος Κώδικας προβλέπει ότι οι αυτοδιοικητικές εκλογές στους 332 δήμους και τις 13 περιφέρειες θα διεξάγονται πλέον ανά πενταετία, την τελευταία Κυριακή του Νοεμβρίου, και σε έναν μόνο γύρο . Οι ψηφοφόροι θα επιλέγουν τον συνδυασμό, τον δήμαρχο ή τον περιφερειάρχη που προτιμούν, όπως ακριβώς και σήμερα, ενώ θα συνεχίσουν να σταυρώνουν τους υποψήφιους συμβούλους του ίδιου συνδυασμού. Η μεγάλη τομή βρίσκεται στο κάτω μέρος του ψηφοδελτίου, όπου θα εμφανίζονται οι υπόλοιποι συνδυασμοί κατά σειρά ανακήρυξης. Εκεί ο ψηφοφόρος θα μπορεί, προαιρετικά, να δώσει μια εναλλακτική – συμπληρωματική ψήφο σε άλλον συνδυασμό, εφόσον το επιθυμεί . Πρόκειται για μηχανισμό που λειτουργεί ως «δεύτερη επιλογή» και ενεργοποιείται μόνο υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Η καταμέτρηση της πρώτης φάσης θα γίνεται με τον ίδιο τρόπο που εφαρμόστηκε στις αυτοδιοικητικές εκλογές του 2023 . Αν ο πρώτος συνδυασμός ξεπεράσει το 42%, εκλέγεται άμεσα δήμαρχος ή περιφερειάρχης, εξασφαλίζοντας τουλάχιστον τα 3/5 των εδρών στο συμβούλιο . Σε αυτή την περίπτωση, η εναλλακτική ψήφος δεν λαμβάνεται υπόψη .

Συμπληρωματική ψήφος και δεύτερη φάση

Αν κανένας συνδυασμός δεν υπερβεί το όριο του 42%, τότε ενεργοποιείται η δεύτερη φάση καταμέτρησης . Σε αυτήν προκρίνονται οι δύο πρώτοι συνδυασμοί —όπως θα συνέβαινε με το παλιό σύστημα του β’ γύρου— και στους σταυρούς που έχουν ήδη συγκεντρώσει προστίθενται οι εναλλακτικές ψήφοι που έλαβαν από ψηφοφόρους των συνδυασμών που αποκλείστηκαν από τη συνέχεια . Νικητής αναδεικνύεται ο συνδυασμός που συγκεντρώνει τις περισσότερες ψήφους και στις δύο φάσεις . Το άρθρο παραθέτει και ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: – Ο συνδυασμός Α λαμβάνει 40%, ο Β 36% και οι υπόλοιποι 24%. – Από το 24%, το 5% δίνει εναλλακτική ψήφο στον Α, το 10% στον Β και το 10% δεν επιλέγει κανέναν. – Το τελικό αποτέλεσμα διαμορφώνεται σε 45% για τον Α και 46% για τον Β, ο οποίος ανακηρύσσεται νικητής . Σύμφωνα με το Υπουργείο Εσωτερικών, το νέο σύστημα ενισχύει τη δημοκρατική νομιμοποίηση, περιορίζει τα διοικητικά και δημοσιονομικά βάρη και αντιμετωπίζει την αυξημένη αποχή που προκαλούσε η διπλή αναμέτρηση . Τα στοιχεία δείχνουν ότι στη δεύτερη Κυριακή επιστρέφει στην κάλπη μόλις το 50% όσων ψήφισαν στον πρώτο γύρο, με ενδεικτικά ποσοστά συμμετοχής: – Αθήνα: 26,7% – Θεσσαλονίκη: 32,5% – Πάτρα: 44,5% . Επιπλέον, η συμμετοχή των ετεροδημοτών καθίσταται εξαιρετικά δύσκολη όταν απαιτείται μετακίνηση εκατοντάδων χιλιομέτρων μέσα σε μία εβδομάδα, ενώ το διοικητικό βάρος για υπηρεσίες και δικαστικούς υπαλλήλους είναι τεράστιο .

Ενιαίος Κώδικας με ψηφιακές τομές

Ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης συγκεντρώνει όλες τις βασικές διατάξεις σε ένα ενιαίο κείμενο, καταργώντας ή ενσωματώνοντας παλαιότερες διάσπαρτες ρυθμίσεις και εξασφαλίζοντας ενιαία ερμηνεία και εφαρμογή του πλαισίου . Οι νέες ρυθμίσεις δίνουν έμφαση: – στην αποτελεσματικότητα, – στη διαφάνεια, – στη συμμετοχή των πολιτών, – και στον ψηφιακό μετασχηματισμό της αυτοδιοίκησης . Η ύπαρξη ενός ενιαίου κώδικα μειώνει δραστικά τη γραφειοκρατία, διευκολύνει αιρετούς και στελέχη, απλοποιεί διαδικασίες και ενισχύει τη διαφάνεια στη διαχείριση πόρων και αποφάσεων . Παράλληλα, δίνει περισσότερες δυνατότητες συμμετοχής σε πολίτες που δυσκολεύονται να προσέλθουν με τον παραδοσιακό τρόπο, όπως νέοι ή άτομα που ζουν μακριά από τον τόπο εγγραφής τους. Ο Κώδικας περιλαμβάνει επίσης: – αναδιοργάνωση του συστήματος διακυβέρνησης δήμων και περιφερειών, – σαφή προσδιορισμό αρμοδιοτήτων, – ενίσχυση των μηχανισμών ελέγχου νομιμότητας, – αναβάθμιση των συμβουλίων νέων, – θεσμοθέτηση δημοτικών δημοψηφισμάτων με ηλεκτρονική ψηφοφορία, – ψηφιακές εφαρμογές με πολλαπλές διαλειτουργικότητες .

Τέλος, ο Κώδικας οργανώνεται σε έξι βιβλία, καλύπτοντας:

εκλογές και έλεγχο δαπανών, όργανα διοίκησης, αρμοδιότητες, οικονομική διοίκηση, έλεγχο νομιμότητας και πειθαρχική ευθύνη, οριζόντιες λειτουργίες και διεθνείς δεσμεύσεις