Του Κώστα Ράπτη
Κατά τον Κλάουζεβιτς, ο πόλεμος συνεχίζεται με άλλα μέσα. Στην περίπτωση της Τουρκίας, ωστόσο, ο «νομικός πόλεμος» εμφανίζεται ως μια εναλλακτική, ή συμπληρωματική, στρατηγική απέναντι στη χρήση στρατιωτικής ισχύος — τουλάχιστον προς το παρόν.
Σε αυτό το πλαίσιο, η πρωτοβουλία της Άγκυρας να ενσωματώσει νομοθετικά το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» συνιστά, ακόμη κι αν δεν συνοδεύεται από εντάσεις «επί του πεδίου», σημαντική κλιμάκωση. Αξίζει να σταθούμε στους λόγους που το προκαλούν.
Τι προβλέπει το σχέδιο νόμου
Σύμφωνα με ανακοίνωση του τουρκικού υπουργείου Άμυνας, το επεξεργαζόμενο νομοθέτημα με τίτλο “Νόμος περί Ναυτικής Δικαιοδοσίας” θα λειτουργήσει ως «νόμος‑πλαίσιο» για τον καθορισμό αρμοδιοτήτων στις θαλάσσιες περιοχές δικαιοδοσίας της χώρας και, όπως αναφέρεται, θα καλύψει «τα κενά του εγχώριου νομικού πλαισίου».
Το υπουργείο επισημαίνει ότι συμμετείχε ενεργά στην προετοιμασία του σχεδίου «σε στρατιωτικό, τεχνικό, ακαδημαϊκό και νομικό επίπεδο» και καταλήγει ότι «οι τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις θα συνεχίσουν με ακλόνητη αποφασιστικότητα να προστατεύουν τα δικαιώματα και τα συμφέροντα της χώρας στις περιοχές θαλάσσιας δικαιοδοσίας».
Εσωτερική νομιμοποίηση των διεκδικήσεων
Η μεταφορά ορισμού θαλάσσιων δικαιοδοσιών που δεν προβλέπονται από το διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας στο εσωτερικό δίκαιο της Τουρκίας σημαίνει ότι οι διεκδικήσεις της θα δεσμεύουν πολιτικά και νομικά κάθε μελλοντική τουρκική κυβέρνηση και θα παγιώνονται, έστω και εντός της χώρας, ως επίσημη θέση για το Αιγαίο και τη Μεσόγειο.
«Εάν οποιαδήποτε χώρα επιλέξει να λάβει μονομερώς μέτρα τα οποία, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, θα έπρεπε να καθοριστούν σε πολυμερές ή διμερές επίπεδο, τότε θα πρόκειται για κινήσεις απλώς μόνο για εσωτερική χρήση, χωρίς διεθνή εφαρμογή», αντέτεινε ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης, μιλώντας το πρωί της Πέμπτης στο Energy Transition Summit, και υπογράμμισε ότι το Δίκαιο της Θάλασσας και η Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) αποτελούν μέρος του διεθνούς εθιμικού δικαίου και δεσμεύουν όλα τα κράτη, ακόμη και αν δεν την έχουν υπογράψει.
Ανησυχίες στην Ελλάδα
Υπάρχουν, ωστόσο, και πιο ανήσυχες φωνές. Ο πρώην υφυπουργός Εξωτερικών, καθηγητής Γιάννης Βαληνάκης, σε ανάρτησή του σημειώνει: «Εάν η Τουρκία πράγματι “προσαρτήσει διά νόμου” (!) νησιά και βραχονησίδες (έως σήμερα “γκρίζες ζώνες”) στα Δωδεκάνησα και το Αν. Αιγαίο, αντιμετωπίζουμε προσπάθεια μονομερούς επιβολής νέων ελληνο-τουρκικών συνόρων! Οι ώρες είναι ιστορικά κρίσιμες και δεν επιτρέπουν αδιανόητα αυτοκαταστροφικές αντιδράσεις (“δεν παράγει έννομα αποτελέσματα”, “γίνεται για εσωτερική κατανάλωση”) αντί πολύπλευρης κινητοποίησης για να αποτραπεί μια δυνάμει ολέθρια εξέλιξη».
Παραλληλισμοί με άλλες χώρες
Η κίνηση της Άγκυρας εντάσσεται σε ένα ευρύτερο διεθνές φαινόμενο, όπου κράτη προωθούν μονομερείς νομοθεσίες για να νομιμοποιήσουν διεκδικήσεις στη θάλασσα. Όπως εξηγεί ο διευθυντής του Geoeurope.org και άλλοτε επικεφαλής του Επιτελείου Υπουργού Άμυνας, Βαγγέλης Χωραφάς: «Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), βρίσκεται στο στόχαστρο μιας νέας κατηγορίας δρώντων: των μεσαίων αναθεωρητικών δυνάμεων. Χώρες όπως η Τουρκία και το Ιράν δεν περιορίζονται πλέον σε ρητορικές αμφισβητήσεις, αλλά εντείνουν τη χρήση του Lawfare (Νομικού Πολέμου), εντάσσοντας τις μονομερείς διεκδικήσεις τους στην εσωτερική τους έννομη τάξη.»
Το Ιράν προωθεί ένα σχέδιο για τη διαχείριση των Στενών του Ορμούζ που προβλέπει την επιβολή τελών διέλευσης και τον έλεγχο της ναυσιπλοΐας, παραβιάζοντας το καθεστώς της «ελεύθερης διέλευσης». Αυτή η κίνηση, όπως σημειώνεται, συνδέεται με την απάντηση στις επιθέσεις που δέχτηκε από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ και η εφαρμογή της εξαρτάται από την εξέλιξη του πολέμου.
Το παράδειγμα της Κίνας και άλλων κρατών
Παράλληλα, η Τουρκία επιδιώκει να ενσωματώσει τα όρια της υφαλοκρηπίδας και τη «Γαλάζια Πατρίδα» στο εσωτερικό της δίκαιο, παρακάμπτοντας τα δικαιώματα νησιών όπως προβλέπει η UNCLOS. Και άλλες χώρες ακολουθούν παρόμοιες πρακτικές: η Κίνα, μέσω του “Νόμου για την Ακτοφυλακή”, νομιμοποιεί εσωτερικά τη χρήση βίας σε ύδατα που η UNCLOS αναγνωρίζει ως ΑΟΖ άλλων κρατών, δημιουργώντας προηγούμενο.
Η Ινδονησία, ως αρχιπελαγικό κράτος, θεσπίζει κανόνες που περιορίζουν τη διέλευση ξένων πολεμικών πλοίων, επιχειρώντας αυστηρότερους όρους από αυτούς της διεθνούς σύμβασης. Η Ινδία ακολουθεί «επιλεκτική συμμόρφωση», θεσπίζοντας διατάξεις που απαιτούν άδεια για στρατιωτικές ασκήσεις στην ΑΟΖ της, μια θέση που δεν αναγνωρίζεται από την UNCLOS.
Αντίδραση στην περιφερειακή συμμαχία Ελλάδας-Ισραήλ
Τι επιδιώκει να προλάβει η Άγκυρα; Το νομοθέτημα εκλαμβάνεται ως απάντηση σε ελληνικές πρωτοβουλίες, «με κορυφαία τον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό, που καθορίστηκαν τα απώτατα δυνητικά όρια της χώρας με τη σφραγίδα της Ευρώπης», όπως τόνισε ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης. Σύμφωνα με κυβερνητικές πηγές, μπορεί επίσης να λειτουργεί ως μαξιμαλιστικό άνοιγμα σε πιθανές μελλοντικές διαπραγματεύσεις.
Σημαντικό στοιχείο της ανησυχίας είναι η ενίσχυση των στρατιωτικών και αμυντικών σχέσεων της Ελλάδας με τη Γαλλία και κυρίως με το Ισραήλ, που έχει προκαλέσει στην Άγκυρα φόβους σε τέτοιο βαθμό ώστε να γίνεται λόγος για «νέα Συμφωνία Σεβρών στη Μεσόγειο».
Κατά τον Βαγγέλη Χωραφά, «η τουρκική κίνηση είναι μια άμεση απάντηση στην ενίσχυση των σχέσεων του άξονα Ελλάδα-Κύπρος-Ισραήλ. Η Άγκυρα αισθάνεται ότι η συνεργασία αυτή, υποστηριζόμενη από την UNCLOS, την “κλειδώνει” στις ακτές της. Η νομοθέτηση της υφαλοκρηπίδας της είναι μια προσπάθεια να ακυρώσει στην πράξη το East Med Gas Forum και τις οριοθετήσεις των γειτόνων της, παρουσιάζοντας τις δικές της διεκδικήσεις ως “νόμο του κράτους” που οι ένοπλες δυνάμεις της είναι υποχρεωμένες να υπερασπιστούν.»
Αρνούμενη σταθερά την UNCLOS και θεσπίζοντας δικούς της νόμους, η Τουρκία επιδιώκει να εξαιρεθεί από τη δημιουργία νέου εθιμικού δικαίου, ελπίζοντας ότι σε μελλοντικές συνομιλίες η εσωτερική νομοθεσία της θα έχει ανάλογο βάρος με διεθνείς συνθήκες.
Μέσω εσωτερικών κανονισμών ή χαρτών που κατατίθενται σε διεθνείς οργανισμούς, αναθεωρητικές δυνάμεις προσπαθούν να μετατρέψουν μονομερείς ενέργειες σε «κανονικότητα». Αν η διεθνής κοινότητα δεν αντιδράσει, ένα τέτοιο «εσωτερικό δίκαιο» μπορεί σιγά‑σιγά να παγιωθεί.
Εάν επικρατήσει ο επιλεκτικός αναθεωρητισμός ορισμένων μεσαίων και μεγάλων δυνάμεων, η θάλασσα κινδυνεύει να πάψει να είναι χώρος συνεργασίας και να μετατραπεί σε μωσαϊκό συγκρουόμενων εθνικών νόμων, όπου ο ισχυρότερος θα επιβάλλει το δικό του «δίκαιο».
