Του Δρα. Δημήτρη Κουζέλη

Η απόφαση 973/2026 του Τριμελούς Εφετείου Αθηνών επιβεβαιώνει με τον πλέον σαφή τρόπο μια διαπίστωση που έχω επισημάνει επανειλημμένα: ενώ ο εφευρέτης ή ο καταθέτης, λαμβάνοντας ένα δίπλωμα ευρεσιτεχνίας από τον ΟΒΙ, συχνά θεωρεί ότι κατέχει έναν ισχυρό τίτλο, στην πράξη αυτός ο τίτλος μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά ευάλωτος. Η λανθασμένη αίσθηση ασφάλειας μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένες επιχειρηματικές και νομικές επιλογές με σημαντικές οικονομικές συνέπειες, ειδικά εάν το δίπλωμα τεθεί στο επίκεντρο δικαστικής διαφοράς.

Το ιστορικό της υπόθεσης

Η εταιρεία Π υπέβαλε αίτηση στον ΟΒΙ και έλαβε το πρώτο δίπλωμα το 2011. Το 2014 απέκτησε και δεύτερο ελληνικό δίπλωμα, επίσης από τον Οργανισμό. Η λειτουργία του ΟΒΙ στηρίζεται στο «δηλωτικό σύστημα» και όχι στο «εξεταστικό»: εφόσον πληρούνται τα τυπικά κριτήρια και καταβάλλονται τα τέλη, το δίπλωμα απονέμεται χωρίς ουσιαστικό έλεγχο του νέου και της εφευρετικής δραστηριότητας.

Ο ΟΒΙ συντάσσει μία «Έκθεση Έρευνας» και, εφόσον ζητηθεί, παρέχει επιπλέον μια πιο αναλυτική «αιτιολογημένη γνώμη». Ο νόμος όμως δεν προβλέπει ενδελεχή ουσιαστική εξέταση, με αποτέλεσμα ένας καταθέτης να μπορεί να λάβει δίπλωμα ακόμη και για γνωστές ή τετριμμένες λύσεις.

Η ευρωπαϊκή αίτηση και η επικύρωση

Βάσει του δεύτερου ελληνικού διπλώματος, η εταιρεία Π υπέβαλε αίτηση στο Ευρωπαϊκό Γραφείο Διπλωμάτων Ευρεσιτεχνίας (EPO). Εκεί η αίτηση εξετάσθηκε ενδελεχώς και, μετά από σημαντικό περιορισμό του εύρους προστασίας, το EPO χορήγησε ένα τρίτο δίπλωμα που κάλυπτε μόνο ένα μικρό και επουσιώδες τεχνικό χαρακτηριστικό.

Η εταιρεία Π επικύρωσε το ευρωπαϊκό δίπλωμα σε σειρά κρατών, αλλά δεν το επικύρωσε στην Ελλάδα, πιθανώς μετά από νομική συμβουλή. Φαίνεται ότι θεωρήθηκε πως το ευρύτερο ελληνικό δίπλωμα παρείχε επαρκή προστασία για περισσότερες εκδοχές ή απομιμήσεις.

Η δικαστική διένεξη

Η εταιρεία Β προχώρησε στην κατασκευή και διάθεση ενός άλλου προϊόντος με διαφορετικές τεχνικές λύσεις σε σχέση με εκείνο της εταιρείας Π. Η τελευταία άσκησε αγωγή, επικαλούμενη παραβίαση των δικαιωμάτων που απορρέουν από τα τρία διπλώματα ευρεσιτεχνίας και αξιώνοντας αποζημιώσεις πολλών εκατομμυρίων ευρώ.

Εξαιτίας της τεχνικής πολυπλοκότητας, το Πρωτοδικείο Αθηνών διόρισε αρχικά δύο πραγματογνώμονες από τον τοπικό κατάλογο. Με την απόφαση 151/2023 κρίθηκε ότι σε υποθέσεις διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας απαιτούνται εξειδικευμένοι πραγματογνώμονες και όχι γενικοί τεχνικοί. Ως τέτοιοι αναγνωρίσθηκαν οι «Ευρωπαίοι Σύμβουλοι Διπλωμάτων Ευρεσιτεχνίας», και το Δικαστήριο διόρισε δύο μηχανολόγους μηχανικούς από τον κατάλογο του EPO.

Η πραγματογνωμοσύνη τους είχε καθοριστική σημασία για την εξέλιξη της υπόθεσης.

Η κρίση των δικαστηρίων

Με την απόφαση 2771/2024 το Πρωτοδικείο δέχθηκε μερικώς την αγωγή της εταιρείας Π, επιδικάζοντας μικρές αποζημιώσεις αλλά απαγορεύοντας στην εταιρεία Β την παραγωγή και διάθεση του προϊόντος. Και τα δύο μέρη άσκησαν έφεση.

Το Τριμελές Εφετείο Αθηνών, με την απόφαση 973/2026, έκρινε ότι τα δύο ελληνικά διπλώματα της εταιρείας Π είναι άκυρα. Επιπλέον, το ευρωπαϊκό δίπλωμα δεν είχε επικυρωθεί στην Ελλάδα. Συνεπώς, το Εφετείο απέρριψε την έφεση της εταιρείας Π και έκανε δεκτή στο σύνολό της την έφεση της εταιρείας Β.

Κόστος και πραγματική αξία

Το συνολικό κόστος για την κατοχύρωση και κυρίως για την υπεράσπιση των διπλωμάτων της εταιρείας Π ανήλθε σε αρκετές δεκάδες χιλιάδες ευρώ. Η τελική τους αξία, όμως, αποδείχθηκε αρνητική: παρά την πεποίθηση πως κατείχε ισχυρούς τίτλους, η εταιρεία Π βρέθηκε σε μακροχρόνιο και δαπανηρό δικαστικό αγώνα, επένδυσε χρόνο και κεφάλαιο και κατέληξε να έχει σημαντικές απώλειες.

Συγκεκριμένα, η εταιρεία Π καταβλήθηκε άνω των 40.000 ευρώ σε δικαστικά έξοδα και, κυρίως, τα διπλώματά της ακυρώθηκαν, με αποτέλεσμα να δοθεί πλήρης ελευθερία εκμετάλλευσης της τεχνολογίας στην εταιρεία Β.

Το ζήτημα της «πρώτης κατάθεσης»

Ένα συχνά παραγνωρισμένο στοιχείο είναι η υποχρέωση πρώτης κατάθεσης στην Ελλάδα. Σύμφωνα με τον νόμο 4325/1963, κάθε Έλληνας υπήκοος υποχρεούται να πραγματοποιεί την πρώτη κατάθεση διπλώματος ευρεσιτεχνίας στον ΟΒΙ. Η παράκαμψη αυτής της υποχρέωσης μπορεί να συνιστά ποινικό αδίκημα.

Η υποχρέωση αυτή ίσως ήταν ανεκτή εάν ο ΟΒΙ διέθετε τους πόρους για ουσιαστική εξέταση. Όμως, βάσει του νόμου 1733/1987, ο ΟΒΙ δεν εξετάζει την ουσία της αίτησης. Ο συνδυασμός των δύο ρυθμίσεων δημιουργεί ένα επικίνδυνο πλαίσιο: ο καταθέτης αποκτά τίτλο, νομίζει ότι είναι ισχυρός, επενδύει και ξεκινά επιχειρηματική δραστηριότητα, ενώ η συνάντηση με μια δικαστική διαμάχη μπορεί να τον οδηγήσει σε οδυνηρές απώλειες.

Προτεινόμενη στρατηγική

Η στρατηγική που προτείνω είναι η πρώτη κατάθεση να γίνεται για Ευρωπαϊκό Δίπλωμα Ευρεσιτεχνίας, είτε αποκλειστικά είτε, όσο ο νόμος του 1963 παραμένει σε ισχύ, παράλληλα και στον ΟΒΙ για λόγους ασφάλειας.

Η Έκθεση Έρευνας και η Γραπτή Γνωμοδότηση του EPO, προϊόν δουλειάς ενός έμπειρου εξεταστικού σώματος περίπου 4.500 εξεταστών, αποτελούν πιο αξιόπιστη πυξίδα για το επόμενο βήμα. Αν τα συμπεράσματα είναι αρνητικά, η εγκατάλειψη ή η αποσύρση της αίτησης είναι συχνά η ορθολογικότερη επιλογή, ώστε να σταματήσουν τα έξοδα και να αποφευχθούν νομικές αμφισβητήσεις και αρνητικές δικαστικές αποφάσεις όπως η προαναφερθείσα.

Παράλληλα, πρέπει να εξεταστεί το ζήτημα της ελευθερίας εκμετάλλευσης (Freedom to Operate). Για παράδειγμα, αν υπάρχει προγενέστερος τίτλος τρίτου αλλά έχει παρέλθει η περίοδος των 20 ετών, τότε υπάρχει δυνατότητα εκμετάλλευσης της καινοτομίας που δεν προστατεύεται πλέον με πατέντα.

Η νομοθεσία υπό συζήτηση

Η Επιτροπή Διανοητικής Ιδιοκτησίας του ICC-Hellas έθεσε από νωρίς το ζήτημα στην πολιτεία και πρότεινε αλλαγές μέσω του Οδικού Χάρτη για τη Διανοητική Ιδιοκτησία που δημοσιεύθηκε το 2019. Το Τομεακό Επιστημονικό Συμβούλιο «Μεταφορά Τεχνολογίας και Διανοητική Ιδιοκτησία», ένα συμβουλευτικό όργανο της Γενικής Γραμματείας Έρευνας και Καινοτομίας, επανέφερε το θέμα τον Φεβρουάριο του 2025 στο ΕΣΕΤΕΚ και στην Υφυπουργό Ανάπτυξης, προτείνοντας την κατάργηση ή την προσαρμογή της υποχρέωσης πρώτης κατάθεσης ώστε να συμμορφωθεί η Ελληνική νομοθεσία με βέλτιστες πρακτικές.

Διαδοχικές κυβερνήσεις προβάλλουν σωστά την καινοτομία ως μοχλό ανάπτυξης. Όμως η καινοτομία δεν θα εκπληρώσει αυτόν τον στόχο αν το νομοθετικό πλαίσιο παραμείνει δεσμευμένο σε κανόνες του 1963.

*Ο Δημήτρης Κουζέλης είναι Φυσικός με διδακτορικό στη Μηχανολογία.

Είναι European and Greek Patent Attorney, πρώην Διευθυντής στο EPO, συνιδρυτής της Intellex, σύμβουλος και εκπρόσωπος του ΣΕΒ στην Business Europe, μέλος του ΤΕΣ «Μεταφορά Τεχνολογίας και Διανοητική Ιδιοκτησία» και Πρόεδρος της Επιτροπής Διανοητικής Ιδιοκτησίας του ICC-Hellas.