Στις 15 Μαΐου 2026 συμπληρώθηκαν 78 χρόνια από τη Νάκμπα, τη «Μεγάλη Καταστροφή» για τον παλαιστινιακό λαό.
Για εκατομμύρια ανθρώπους η λέξη αυτή δεν περιγράφει απλά ένα ιστορικό γεγονός· αποτελεί συλλογική μνήμη ξεριζωμού, προσφυγιάς, απώλειας και συνεχούς προσπάθειας επιβίωσης.
Η Νάκμπα ως παρόν
Η Νάκμπα δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν της Παλαιστίνη. Είναι και το παρόν της. Η 15η Μαΐου για τους Παλαιστίνιους λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι ένας ολόκληρος λαός έχασε τη γη, τα σπίτια, τις πόλεις και τα χωριά του μέσα στην ίδια ιστορική ανατροπή που συνοδεύτηκε από την ίδρυση ενός νέου κράτους πάνω στα ερείπια μιας άλλης πατρίδας.
Η αφήγηση της Νάκμπα συνδέεται άμεσα με την ιστορία της αποικιοκρατίας, τις αποφάσεις των μεγάλων δυνάμεων, τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και το Ολοκαύτωμα. Παρά ταυτόχρονα, είναι και η ιστορία ενός λαού που επί δεκαετίες συγκρούσεων, κατοχής, αποκλεισμών και εξορίας επιμένει να διεκδικεί το δικαίωμα να ζήσει ελεύθερος στη γη του.
Η Παλαιστίνη πριν από το 1948
Προ της ίδρυσης του κράτους του Ισραήλ, η περιοχή της Παλαιστίνη ήταν πολυπολιτισμική: αραβικός πληθυσμός, μουσουλμάνοι και χριστιανοί, αλλά και εβραϊκές κοινότητες που υπήρχαν εκεί για αιώνες.
Μετά την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η Παλαιστίνη πέρασε υπό βρετανική εντολή το 1920, σε μια περίοδο όπου οι αποικιοκρατικές πολιτικές της Ευρώπης ρύθμιζαν τύχες λαών μέσω χαρτών και συμφωνιών, συχνά χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι τοπικές κοινωνίες.
Καθοριστικό ρόλο έπαιξε η Διακήρυξη Μπάλφουρ του 1917, με την οποία η Βρετανία υποστήριξε τη δημιουργία «εθνικής εστίας» για τον εβραϊκό λαό στην Παλαιστίνη, ανοίγοντας τον δρόμο σε μαζικές μεταναστεύσεις, ιδίως μετά την άνοδο του ναζισμού και το Ολοκαύτωμα.
Το σχέδιο και η έκρηξη
Το 1947 ο ΟΗΕ πρότεινε το σχέδιο διαμελισμού της Παλαιστίνης σε δύο κράτη, ένα εβραϊκό και ένα αραβικό, με ειδικό καθεστώς για την Ιερουσαλήμ.
Το σχέδιο προέβλεπε ότι το εβραϊκό κράτος θα λάμβανε το 55% της γης, παρά το γεγονός ότι τότε οι Εβραίοι αποτελούσαν περίπου το ένα τρίτο του πληθυσμού και κατείχαν μικρότερο ποσοστό ιδιοκτησίας γης.
Οι σιωνιστικές οργανώσεις αποδέχθηκαν το σχέδιο ως αφετηρία για τη δημιουργία του ισραηλινού κράτους, ενώ οι Παλαιστίνιοι και τα αραβικά κράτη το απέρριψαν, θεωρώντας ότι νομιμοποιούσε την αρπαγή παλαιστινιακής γης. Ακολούθησε εμφύλια σύγκρουση μεταξύ αραβικών και εβραϊκών παραστρατιωτικών ομάδων, με εντάσεις που κορυφώθηκαν τους πρώτους μήνες του 1948, πριν ακόμη αποχωρήσουν οι Βρετανοί.
Στις 14 Μαΐου 1948 ανακηρύχθηκε το κράτος του Ισραήλ. Την επόμενη μέρα ξέσπασε πόλεμος μεταξύ του νέου κράτους και αραβικών στρατών: για τους Ισραηλινούς ήταν η ανεξαρτησία, για τους Παλαιστίνιους η αρχή της Νάκμπα.
Η «Μεγάλη Καταστροφή»
Κατά τον πόλεμο του 1948 περισσότεροι από 750 χιλιάδες Παλαιστίνιοι εκδιώχθηκαν ή αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους.
Περισσότερα από 500 παλαιστινιακά χωριά καταστράφηκαν ή ερημώθηκαν και ολόκληρες οικογένειες πήραν τον δρόμο της προσφυγιάς προς τη Γάζα, τη Δυτική Όχθη, το Λίβανο, τη Συρία και την Ιορδανία.
Πολλοί πίστεψαν ότι θα επέστρεφαν σε λίγες ημέρες. Κρατούσαν ακόμη τα κλειδιά των σπιτιών τους, τίτλους ιδιοκτησίας, φωτογραφίες και προσωπικά αντικείμενα — κλειδιά που έγιναν σύμβολα μνήμης και επιστροφής δεκαετίες αργότερα.
Στη συλλογική μνήμη των Παλαιστινίων, η σφαγή στο Ντέιρ Γιασίν παραμένει μία από τις πιο σκοτεινές στιγμές, καθώς η επίθεση εκεί προκάλεσε μαζικούς θανάτους αμάχων και ενέτεινε το κύμα φυγής.
Καταυλισμοί και μόνιμη προσφυγιά
Το 1949 ιδρύθηκε η UNRWA, η υπηρεσία βοήθειας για τους παλαιστινιακούς πρόσφυγες, και οι πρώτοι καταυλισμοί παρουσιάστηκαν ως προσωρινική λύση.
Εβδομήντα οκτώ χρόνια μετά, εκατομμύρια Παλαιστίνιοι εξακολουθούν να ζουν σε καταυλισμούς: από τη Γάζα και τη Δυτική Όχθη μέχρι το Λίβανο και την Ιορδανία, γενιές μεγάλωσαν χωρίς να γνωρίσουν τα χωριά και τις πόλεις από τις οποίες ξεριζώθηκαν οι παππούδες τους.
Η προσφυγιά μετατράπηκε σε κληρονομιά.
Το 1967 και οι συνέπειες
Η Νάκμπα δεν τέλειωσε το 1948. Το 1967, μετά τον Πόλεμο των Έξι Ημερών, το Ισραήλ κατέλαβε την Δυτική Όχθη, την Ανατολική Ιερουσαλήμ και τη Γάζα, εγκαινιάζοντας μια νέα φάση στρατιωτικής κατοχής, εποικισμών και συνεχών συγκρούσεων.
Οι παράνομοι κατά το διεθνές δίκαιο ισραηλινοί εποικισμοί στη Δυτική Όχθη επεκτάθηκαν, ενώ οι Παλαιστίνιοι αντιμετώπισαν checkpoints, κατεδαφίσεις κατοικιών, περιορισμούς μετακίνησης και ένα ασφυκτικό σύστημα ελέγχου της καθημερινότητας. Η Ιερουσαλήμ μετατράπηκε σε μόνιμη εστία αντιπαράθεσης για τρεις θρησκείες.
Ιντιφάντες και αποτυχία της ειρήνης
Το 1987 ξέσπασε η πρώτη Ιντιφάντα, η μαζική παλαιστινιακή εξέγερση ενάντια στην κατοχή, με νέους —συχνά άοπλους— να συγκρούονται με ισραηλινούς στρατιώτες. Οι εικόνες παιδιών με πέτρες απέναντι σε τεθωρακισμένα έγιναν διεθνές σύμβολο μιας άνισης σύγκρουσης.
Η Συμφωνία του Όσλο τη δεκαετία του 1990 γέννησε ελπίδες για λύση δύο κρατών, αλλά η ειρηνευτική διαδικασία κατέρρευσε μέσα σε αμοιβαία δυσπιστία, συνεχιζόμενη βία και επέκταση εποικισμών. Η δεύτερη Ιντιφάντα που ξέσπασε το 2000 βύθισε ξανά την περιοχή στη βία.
Η Γάζα ως ανοιχτή πληγή
Τα τελευταία χρόνια η Λωρίδα της Γάζας εξελίχθηκε στο σύμβολο της παλαιστινιακής τραγωδίας. Μετά την επικράτηση της Χαμάς το 2007, το Ισραήλ επέβαλε σκληρό αποκλεισμό, ελέγχοντας σύνορα, μετακινήσεις και υποδομές.
Οι διαδοχικοί πόλεμοι άφησαν χιλιάδες νεκρούς, ισοπεδωμένες γειτονιές, κατεστραμμένα νοσοκομεία και επαναλαμβανόμενη ανθρωπιστική κρίση. Τα γεγονότα μετά την επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023 και η ισραηλινή στρατιωτική απάντηση οδήγησαν σε μια από τις πιο αιματηρές περιόδους της σύγχρονης ιστορίας της περιοχής.
Ο κόσμος είδε εικόνες μαζικής καταστροφής: χιλιάδες νεκρούς αμάχους, παιδιά κάτω από ερείπια και οικογένειες που χάνονταν μέσα σε λίγα λεπτά. Η Γάζα μετατράπηκε σε τόπο όπου η αξία της ανθρώπινης ζωής φαινόταν να δοκιμάζεται καθημερινά μπροστά στη γεωπολιτική.
Διεθνής στάση και αντιφάσεις
Η στάση της διεθνούς κοινότητας απέναντι στο παλαιστινιακό ζήτημα υπήρξε συχνά αντιφατική. Δεκάδες ψηφίσματα του ΟΗΕ αναγνώρισαν τα δικαιώματα των Παλαιστινίων και χαρακτήρισαν παράνομη την κατοχή και τους εποικισμούς.
Ταυτόχρονα, μεγάλες δυτικές δυνάμεις συνέχισαν να στηρίζουν πολιτικά, οικονομικά και στρατιωτικά το Ισραήλ, ακόμη και όταν οι εικόνες από τη Γάζα προκαλούσαν διεθνές σοκ. Για πολλούς αυτό αποκαλύπτει διπλά μέτρα στην αντιμετώπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Οι μαζικές διαδηλώσεις αλληλεγγύης προς τον παλαιστινιακό λαό —από ευρωπαϊκές πρωτεύουσες μέχρι αμερικανικά πανεπιστήμια— έδειξαν ότι ένα μεγάλο κομμάτι της παγκόσμιας κοινής γνώμης δεν αποδέχεται πια τη σιωπή απέναντι στην καταστροφή.
Η μνήμη ως πράξη αντίστασης
Για τους Παλαιστίνιους, η Νάκμπα αποτελεί στοιχείο ταυτότητας. Η μνήμη των χαμένων χωριών, των ξεριζωμένων ελαιόδεντρων και των βίαια εγκαταλειμμένων σπιτιών μεταφέρεται από γενιά σε γενιά μέσα από αφηγήσεις, τραγούδια, ποιήματα και οικογενειακές ιστορίες.
Η παλαιστινιακή λογοτεχνία και ποίηση —από τον Μαχμούντ Νταρουίς έως σύγχρονους δημιουργούς— μετέτρεψε τον πόνο της εξορίας σε διεθνές σύμβολο αξιοπρέπειας και αντίστασης. Η επιμονή στη μνήμη αποτελεί για πολλούς μια μορφή πολιτικής ύπαρξης.
78 χρόνια αργότερα
Εβδομήντα οκτώ χρόνια μετά τη Νάκμπα, ο παλαιστινιακός λαός εξακολουθεί να ζει υπό πόλεμο, κατοχή, αποκλεισμό και προσφυγιά. Η Παλαιστίνη δεν είναι πια απλώς ένα «μακρινό γεωπολιτικό πρόβλημα» για ένα μεγάλο μέρος του πλανήτη — έχει γίνει ηθική δοκιμασία για τη διεθνή κοινότητα.
Το ερώτημα που παραμένει δεν αφορά μόνο διπλωματία ή ισορροπίες ισχύος, αλλά αν ο κόσμος μπορεί να δεχθεί ότι εκατομμύρια άνθρωποι θα συνεχίσουν να ζουν χωρίς πατρίδα, ασφάλεια και δικαιοσύνη.
Η αλληλεγγύη προς τον παλαιστινιακό λαό δεν σημαίνει άρνηση της ιστορίας ή του δικαιώματος ύπαρξης άλλων λαών. Σημαίνει αναγνώριση μιας διαρκούς ανθρώπινης τραγωδίας που δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως «παράπλευρη απώλεια».
Η Νάκμπα δεν είναι μόνο επέτειος. Είναι υπενθύμιση ότι για εκατομμύρια Παλαιστίνιους η καταστροφή δεν έμεινε στο παρελθόν. Συνεχίζεται μέχρι σήμερα.
