Η γεωπολιτική σημασία της Αττικής δεν είναι πια μια ρητορική υπερβολή αλλά ένα μετρήσιμο οικονομικό μέγεθος. Αυτό φαίνεται καθαρά από τις ροές Άμεσων Ξένων Επενδύσεων που συγκεντρώνει το εμπορευματικό και ενεργειακό της δίκτυο.
Την ίδια ώρα που στον εγχώριο δημόσιο διάλογο επικρατούν συχνά μικροπολιτικές αντιπαραθέσεις για το ύψος κοινωνικών επιδομάτων —παραβλέποντας ότι η χρηματοδότησή τους προέρχεται σε μεγάλο βαθμό από σταθερά πρωτογενή πλεονάσματα και όχι από νέο δανεισμό— ο παγκόσμιος χάρτης επανασχεδιάζεται με γοργούς ρυθμούς.
Αττική: κόμβος στην πρώτη γραμμή
Ο άξονας Πειραιά-Ελευσίνας έχει ουσιαστικά μεταβληθεί σε ακόμη ένα κρίσιμο πεδίο στρατηγικής αντιπαράθεσης μεταξύ Ουάσιγκτον και Πεκίνου. Η είσοδος της DFC στα ναυπηγεία της Ελευσίνας δεν είναι απλή ιδιωτική κίνηση: πρόκειται για τον επίσημο χρηματοδοτικό βραχίονα του αμερικανικού κράτους και αντιδρά στην παρουσία της Cosco στον Πειραιά, έναν λιμένα που πλέον διαχειρίζεται πάνω από 5 εκατομμύρια TEUs ετησίως.
Οι ΗΠΑ στήνουν ένα πολυεπίπεδο στρατηγικό ανάχωμα: επενδύουν στον Κάθετο Διάδρομο (Vertical Corridor) για μεταφορά υγροποιημένου φυσικού αερίου προς τα Βαλκάνια και στηρίζουν τη δημιουργία μεγάλων data centers από πολυεθνικές όπως η Microsoft και η Google. Στόχος είναι η παράκαμψη των ρωσικών ενεργειακών δικτύων και ο περιορισμός της κινεζικής τεχνολογικής επιρροής στις κρίσιμες υποδομές.
Η ελληνική στρατηγική και τα οφέλη
Η Ελλάδα επιχειρεί να εκμεταλλευτεί γεωπολιτικά αυτόν τον ανταγωνισμό, προσελκύοντας επενδύσεις logistics που κάνουν το Θριάσιο ένα από τα μεγαλύτερα εμπορευματικά κέντρα της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, διατηρώντας παράλληλα σχέσεις και με τους δύο παίκτες.
Ωστόσο, οι πανηγυρισμοί για την πορεία της ελληνικής οικονομίας συγκρούονται με τα ίδια τα οικονομικά δεδομένα. Υπάρχει ένα δομικό παράδοξο: η χώρα σημειώνει επιτυχίες σε γεωπολιτικό επίπεδο, αλλά υπολείπεται σε μικροοικονομικές και θεσμικές επιδόσεις.
Ποιοτικά στοιχεία των επενδύσεων
Παρά τη μείωση της εταιρικής φορολογίας στο 22% και τη μερική ψηφιοποίηση του κράτους μέσω του gov.gr, αυτά αποτελούν μόνο μέρος του αναγκαίου πλαισίου για ένα σύγχρονο δυτικό κράτος.
Το πραγματικό πρόβλημα είναι η σύνθεση των επενδύσεων. Οι ΞΑΕ, μετά το ρεκόρ των 7,2 δισ. ευρώ το 2022, κινούνται πλέον περί τα 5 δισ. ευρώ (περίπου 2,2% του ΑΕΠ), αλλά μεγάλο τμήμα αυτών κατευθύνεται σε αγορές ακινήτων, ξενοδοχεία και εξαγορές χαρτοφυλακίων μη εξυπηρετούμενων δανείων — τομείς που δεν συνεισφέρουν στην παραγωγή υψηλής προστιθέμενης αξίας.
Έλλειμμα «greenfield» επενδύσεων
Οι επενδύσεις τύπου «greenfield», που δημιουργούν νέες παραγωγικές μονάδες από το μηδέν, παραμένουν περιορισμένες. Το δομικό αυτό έλλειμμα αντανακλάται σε ένα επίμονα υψηλό έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών —άνω του 6% του ΑΕΠ— δείγμα ότι η χώρα δυσκολεύεται να παράγει και να εξάγει εμπορεύσιμα προϊόντα υψηλής ποιότητας.
Επιπλέον, οι ρυθμοί ανάπτυξης κοντά στο 2%, αν και θετικοί σε σύγκριση με την ευρωπαϊκή στασιμότητα, δεν επαρκούν για γρήγορη πραγματική σύγκλιση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Χρόνος απονομής δικαιοσύνης ως εμπόδιο
Ένας κρίσιμος ανασταλτικός παράγοντας είναι ο χρόνος απονομής της δικαιοσύνης. Σύμφωνα με τον EU Justice Scoreboard, ο χρόνος για την τελεσίδικη επίλυση μιας εμπορικής διαφοράς στην Ελλάδα ξεπερνά τις 1.400 ημέρες. Αν και αυτό αποτελεί βελτίωση από τις 1.711 ημερών που έδειχνε παλαιότερα η Παγκόσμια Τράπεζα, οι στρατηγικοί επενδυτές συγκρίνουν την Ελλάδα με τις ανταγωνιστικές οικονομίες του ΟΟΣΑ, όπου ο μέσος χρόνος είναι 587 ημέρες.
Όταν ο χρόνος απόδοσης δικαίου παραμένει υπερδιπλάσιος σε σχέση με τον δυτικό ανταγωνισμό, το κόστος ευκαιρίας γίνεται απαγορευτικό και οι σοβαροί επενδυτές προτιμούν ασφαλέστερους προορισμούς.
Απαραίτητες θεσμικές παρεμβάσεις
Αν η Ελλάδα θέλει να γίνει κάτι περισσότερο από διαμετακομιστικός κόμβος και τουριστικός προορισμός, χρειάζονται συγκεκριμένες θεσμικές αλλαγές.
Πρώτον, στον τομέα της Δικαιοσύνης. Αν και η δημιουργία ανεξάρτητων «fast-track» δικαστηρίων συγκρούεται με το Σύνταγμα, είναι δυνατή η νομοθετική σύσταση εξειδικευμένων Τμημάτων Επενδυτικών Διαφορών εντός των υπαρχόντων Εφετείων. Με αποκλειστικά ψηφιακή λειτουργία, δικαστές εξειδικευμένους στο ευρωπαϊκό εμπορικό δίκαιο και αυστηρές δικονομικές προθεσμίες, ο χρόνος εκδίκασης μπορεί να συμπιεστεί σημαντικά.
Δεύτερον, οι αδειοδοτήσεις. Η γενικευμένη εφαρμογή της «σιωπηρής έγκρισης» δεν συνάδει με το ευρωπαϊκό περιβαλλοντικό πλαίσιο. Μια ρεαλιστική λύση είναι να ανατίθενται οι Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων σε ένα Μητρώο Πιστοποιημένων Ιδιωτών Αξιολογητών, κατά το πρότυπο των ελεγκτών δόμησης, με την πολιτεία σε εποπτικό ρόλο αλλά εντός δεσμευτικού χρονοδιαγράμματος και ψηφιακού ελέγχου.
Χωροταξικός σχεδιασμός και φορολογικά κίνητρα
Τρίτον, στο χωροταξικό. Η επενδυτική ανασφάλεια λόγω συχνών προσφυγών στο ΣτΕ αντιμετωπίζεται με την άμεση θεσμοθέτηση Ειδικών Χωροταξικών Πλαισίων για τη βιομηχανία και τα logistics. Ένα νέο, ενιαίο και εθνικά κυρωμένο χωροταξικό που θα προκύψει μετά από εξαντλητική διαβούλευση θα θωρακίσει τα έργα και θα περιορίσει τις δικαστικές εμπλοκές και καθυστερήσεις.
Τέλος, πρέπει να ξεφύγουμε από θεωρητικά φορολογικά κίνητρα. Ο πρόσφατος νόμος προβλέπει γενναίες υπερεκπτώσεις δαπανών R&D που φτάνουν έως και το 200%, αλλά τι αξία έχει μια φορολογική έκπτωση για μια πολυεθνική ή μια καινοτόμο start-up τα πρώτα της χρόνια όταν δεν έχει κέρδη να συμψηφίσει;
Η ουσιαστική τομή είναι η μετατροπή του ανεκμετάλλευτου φορολογικού οφέλους σε άμεσο, επιστρεπτέο μετρητό (refundable tax credit) ή η άμεση επιδότηση του μισθολογικού κόστους των ερευνητών, όπως γίνεται σε χώρες όπως η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο.
Ευκαιρίες που δεν επιστρέφουν
Τα διεθνή κεφάλαια λειτουργούν τεχνοκρατικά, αξιολογούν επιστροφή, υποδομές και ασφάλεια δικαίου. Η αξιοποίηση της τρέχουσας ευνοϊκής γεωπολιτικής συγκυρίας προϋποθέτει ότι το ελληνικό κράτος θα αντιμετωπίσει τις χρόνιες παθογένειές του, γιατί στον διεθνή ανταγωνισμό οι χαμένες ευκαιρίες σπάνια επανέρχονται. Και η Ελλάδα ήδη έχει χάσει πολλές.
Πέτρος Λάζος
petros.lazos@capital.gr
