Του Κώστα Ράπτη
Η πρόσφατη λεκτική αντιπαράθεση ανάμεσα στον Ντόναλντ Τραμπ και τον Φρίντριχ Μερτς αναδεικνύει με χαρακτηριστικό τρόπο το όλο και πιο βαθύ ρήγμα ανάμεσα στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Οι διαφορές αναδείχθηκαν έντονα στη διαχείριση του ουκρανικού, αλλά η ανησυχία επεκτείνεται και στο μέλλον εξαιτίας αποτυχιών της Ουάσινγκτον στη Μέση Ανατολή, οι οποίες αναμένεται να κοστίσουν ακριβά στην ευρωπαϊκή οικονομία.
Από την πλευρά της ασφάλειας, ακόμη και οι μετακινήσεις στρατιωτικού εξοπλισμού από την Ευρώπη προς τον Περσικό Κόλπο δείχνουν τα όρια της αμερικανικής ισχύος. Η συζήτηση για πιθανή μείωση Αμερικανών στρατιωτών στη Γερμανία, που άρχισε να διατυπώνεται από τον ένοικο του Λευκού Οίκου, υπογραμμίζει πόσο ουσιαστικές μπορεί να είναι οι μελλοντικές αλλαγές.
Στροφή στην ευρωπαϊκή αυτονομία
Σε αυτό το πλαίσιο, η συζήτηση για το πώς θα μπορούσε να οργανωθεί η ευρωπαϊκή ασφάλεια χωρίς να θεωρείται δεδομένη η «ομπρέλα» του ΝΑΤΟ αποκτά επείγον χαρακτήρα.
Με άρθρο γνώμης που δημοσιεύτηκε τον Απρίλιο στο Der Spiegel Online, οι Κρίστιαν Μέλινγκ, διευθυντής της δεξαμενής σκέψης European Defence in a New Age, και ο Τόρμπεν Σούτς, διευθυντής έρευνας του ίδιου οργανισμού, αναλύουν διεξοδικά αυτή την πρόκληση.
Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι η Ευρώπη υπέστη δύο διαδοχικά σοκ ασφάλειας: πρώτα το επεισόδιο με τη Γροιλανδίας, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες απείλησαν σύμμαχο, και στη συνέχεια την απαίτηση του προέδρου Τραμπ να συμμετάσχουν οι σύμμαχοι σε μια σύγκρουση με το Ιράν, συνοδευόμενη από προσβολές όταν επέδειξαν αυτοσυγκράτηση. Παρά ταύτα, πολλοί πρωθυπουργοί αποφεύγουν την κριτική προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, φοβούμενοι να μην αυτοεκπληρωθεί μια αρνητική προφητεία.
Η νέα κατανομή ισχύος στο ΝΑΤΟ
Σύμφωνα με τους αναλυτές, ο εξευρωπαϊσμός του ΝΑΤΟ θεωρείται δεδομένος: από το 2027 και μετά, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα παρέχουν μόνον το 50% της στρατιωτικής μαχητικής ισχύος της συμμαχίας. Για τον λόγο αυτόν, το ερώτημα δεν είναι πλέον αν το ΝΑΤΟ θα γίνει πιο ευρωπαϊκό αλλά με ποια πορεία και πότε.
Έτσι, οι τυπικές δηλώσεις δέσμευσης στη διατλαντική συμμαχία μοιάζουν πλέον λιγότερο με υπεύθυνη σκέψη και περισσότερο με άρνηση να αντιμετωπιστεί η επερχόμενη αβεβαιότητα.
Η προετοιμασία για δυσάρεστα σενάρια δεν αποτελεί αντιαμερικανική αντίδραση αλλά στοιχείο πολιτικής δεξιοτεχνίας. Κανείς δεν επιδιώκει την έξωση των Ηνωμένων Πολιτειών από το ΝΑΤΟ, αλλά η Ευρώπη πρέπει να ασφαλιστεί απέναντι στην πιθανότητα ότι η αμερικανική υποστήριξη θα περιοριστεί, θα καθυστερήσει ή θα μπλοκαριστεί πολιτικά.
Σχεδιασμός για το χειρότερο
Αυτό σημαίνει ότι δεν αρκεί να σχεδιάζει κανείς μόνο για μια ομαλή μετάβαση· πρέπει να αναλογιστεί και το χειρότερο δυνατό σενάριο: πώς θα υπερασπιστεί η Ευρώπη τον εαυτό της σήμερα χωρίς τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ποιες δυνατότητες είναι σίγουρα διαθέσιμες, ποιες όχι και ποιες αποφάσεις είναι πολιτικά ή στρατιωτικά κρίσιμες; Χωρίς την αντιμετώπιση αυτών των ερωτημάτων, η συζήτηση παραμένει τεχνοκρατική και υποτιμά τη σοβαρότητα της κατάστασης, προειδοποιούν οι Μέλινγκ και Σουτς.
Πολιτικό κενό ηγεσίας
Η ανασχεδίαση της ευρωπαϊκής πολιτικής ασφαλείας δεν μπορεί να περιοριστεί σε έναν κατάλογο εξοπλισμών. Το κεντρικό ζήτημα είναι πολιτικό και στρατιωτικό: ποιος θα αποφασίζει για την κλιμάκωση, τις προτεραιότητες, την επιχειρησιακή διοίκηση και την κατανομή του κινδύνου; Ποιος θα μετασχηματίσει τους πολιτικούς στόχους σε στρατιωτικές επιλογές;
Η πυρηνική αποτροπή αποτελεί ξεχωριστή πρόκληση, καθώς πολλοί εξακολουθούν να επιθυμούν να την εξασφαλίζουν οι Ηνωμένες Πολιτείες. Όσο η Ουάσινγκτον παρέχει τέτοιες εγγυήσεις, διεκδικεί και επιρροή στις συμβατικές επιχειρήσεις. Όσο μεγαλύτερη γίνεται η αβεβαιότητα σχετικά με αυτές τις εγγυήσεις, τόσο πιο επείγον γίνεται το ζήτημα της ευρωπαϊκής ηγεσίας. Η συζήτηση που επικεντρώνεται μόνο στις δυνατότητες παραβλέπει την έλλειψη πολιτικής ηγεσίας, τονίζουν οι συγγραφείς.
Διχοτομήσεις εντός Ευρώπης
Υπάρχει επίσης μια δεύτερη μετατόπιση: όσο πιο ευρωπαϊκό γίνεται το ΝΑΤΟ, τόσο πιο εμφανείς γίνονται οι διαφορές εντός της Ευρώπης. Ένας άξονας τρέχει από την Ανατολή προς τη Δύση: στα δυτικά βρίσκονται παλαιότερα κράτη του ΝΑΤΟ με ισχυρές ηγετικές φιλοδοξίες αλλά μικρότερο φόβο για τη Ρωσία, ενώ στην ανατολή κράτη που έχουν αυξήσει δραματικά τις αμυντικές τους προσπάθειες και τείνουν σε πιο επιθετικές θέσεις υπεράσπισης του ΝΑΤΟ.
Ο δεύτερος άξονας εκτείνεται από Βορρά προς Νότο: στη Βόρεια Ευρώπη, με την είσοδο της Φινλανδίας και της Σουηδίας, το περιβάλλον απειλών ωθεί τα κράτη να αντιλαμβάνονται την περιοχή ως ενιαίο θέατρο, καταργώντας στην πράξη τα εθνικά σύνορα στον σχεδιασμό. Ο Νότος εμφανίζεται σε μεγάλο βαθμό αποξενωμένος από αυτή την αντίληψη, αλλά οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή υπενθυμίζουν την ευπάθεια της νοτιοανατολικής πλευράς της Ευρώπης.
Και οι δύο άξονες θα αποκτήσουν μεγαλύτερη πολιτική βαρύτητα καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες χάνουν σχετική βαρύτητα. Ένα πιο ευρωπαϊκό ΝΑΤΟ θα είναι βιώσιμο μόνο εάν η Ευρώπη αντιμετωπίσει αυτές τις διαφορές.
Η γερμανική διάσταση
Στο εσωτερικό της Ευρώπης, εξίσου κρίσιμο είναι το ερώτημα της θέσης της Γερμανίας. Πέρυσι ο καγκελάριος εξέφρασε την πρόθεση να κάνει την Bundeswehr τον ισχυρότερο συμβατικό στρατό στο κέντρο της Ευρώπης. Ωστόσο, το τεράστιο πρόγραμμα επανεξοπλισμού δεν συνοδεύεται από σαφή ευρωπαϊκή διάσταση που να προσελκύει συμμάχους.
Αυτό το κενό αφήνει χώρο για αφηγήσεις που εκμεταλλεύονται άλλοι. Σε πόλεις όπως το Παρίσι και η Βαρσοβία, εθνικιστικές φωνές επιστρατεύουν την εικόνα μιας ανερχόμενης Γερμανίας που απειλεί τους γείτονές της. Αν η γερμανική κυβέρνηση δεν αντιπαρατεθεί σε αυτή την αφήγηση, θα αντιμετωπίσει πρόσθετες δυσκολίες στην προσπάθειά της να ενισχύσει την ευρωπαϊκή άμυνα.
Η συζήτηση για ένα πιο ευρωπαϊκό ΝΑΤΟ δεν ισοδυναμεί με επίθεση στη συμμαχία· είναι προϋπόθεση για να αποφευχθεί ένα κενό αποτροπής. Η πιο επικίνδυνη αυταπάτη θα ήταν να νοηθούμε ότι αυτή η συζήτηση μπορεί ή πρέπει να αναβληθεί για χάρη των διατλαντικών ευαισθησιών. Το ΝΑΤΟ θα γίνει πιο ευρωπαϊκό, είτε η Ευρώπη προετοιμαστεί είτε όχι — γι’ αυτό πρέπει τώρα να σχεδιαστεί η πορεία, καταλήγουν οι Μέλινγκ και Σούτς.
