Οι τραπεζικές συναλλαγές γίνονται όλο και πιο ηλεκτρονικές, οδηγώντας στην εμφάνιση πιστωτικών ιδρυμάτων που λειτουργούν αποκλειστικά διαδικτυακά, χωρίς δίκτυο φυσικών καταστημάτων.

Οι αμιγώς ψηφιακές τράπεζες προέκυψαν ως συνέχεια του ψηφιακού μετασχηματισμού των παραδοσιακών ιδρυμάτων, τα οποία έχουν ήδη μειώσει σημαντικά το δίκτυο καταστημάτων τους αφού οι περισσότερες συναλλαγές πραγματοποιούνται μέσω web και mobile banking. Το όφελος είναι διπλό: μείωση κόστους λειτουργίας για τις τράπεζες και εύκολη εξυπηρέτηση για τους πελάτες.

Η άνοδος των ψηφιακών τραπεζών

Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση της ΕΚΤ για τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα, στο τέλος του 2024 λειτουργούσαν 60 αμιγώς ψηφιακές τράπεζες στην Ευρωζώνη, εκ των οποίων οι 7 ήταν θυγατρικές παραδοσιακών τραπεζών. Το μερίδιό τους στο ενεργητικό του τραπεζικού συστήματος παραμένει σχετικά χαμηλό, αν και αυξήθηκε από 3,1% το 2019 σε 3,9% το 2024.

Κεντρικό χαρακτηριστικό των ψηφιακών τραπεζών είναι ότι εντείνουν τον ανταγωνισμό προς όφελος των καταναλωτών, προσφέροντας υψηλότερα επιτόκια για να προσελκύσουν καταθέσεις. Η χρηματοδότησή τους βασίζεται κατά μεγάλο μέρος σε μικροκαταθέτες — περίπου 80% των χρημάτων προέρχεται από αυτούς — και το 90% αυτών των καταθέσεων καλύπτεται από εθνικά συστήματα ασφάλισης καταθέσεων.

Πηγές χρηματοδότησης και επιτόκια

Αντίθετα με τις παραδοσιακές τράπεζες, οι επιχειρηματικές καταθέσεις και ο δανεισμός από τη διατραπεζική αγορά παίζουν πολύ μικρότερο ρόλο στη χρηματοδότηση των ψηφιακών πιστωτικών ιδρυμάτων.

Το μέσο επιτόκιο καταθέσεων που προσφέρουν οι ανεξάρτητες ψηφιακές τράπεζες φτάνει περίπου το 2,5%, ενώ οι ψηφιακές τράπεζες που είναι θυγατρικές παραδοσιακών ιδρυμάτων δίνουν κατά μέσο όρο 1,5% και οι συστημικές τράπεζες της Ευρωζώνης περίπου 1%. Υπάρχει, συνεπώς, σημαντικά υψηλότερη ανταμοιβή για τους πελάτες που εμπιστεύονται τις αμιγώς ψηφιακές τράπεζες.

Ρευστότητα και ευαισθησίες

Η ΕΚΤ επισημαίνει ότι η έλλειψη άλλων πηγών χρηματοδότησης — όπως εταιρικές καταθέσεις και δανεισμός από την αγορά — καθιστά τις ψηφιακές τράπεζες πιο ευάλωτες σε ενδεχόμενο bank run. Για να αντιμετωπίσουν αυτόν τον κίνδυνο, διατηρούν υψηλά επίπεδα ρευστότητας και κεφαλαίων.

Όσον αφορά τη σύνθεση του ενεργητικού, αποτυπώνονται δύο κυρίαρχα επιχειρηματικά μοντέλα.

Δύο μοντέλα λειτουργίας

Στο πρώτο μοντέλο οι τράπεζες χρησιμοποιούν τις καταθέσεις για να χορηγούν δάνεια και να κερδίζουν από τη διαφορά μεταξύ επιτοκίων δανείων και καταθέσεων. Συνήθως εξειδικεύονται σε συγκεκριμένες κατηγορίες δανείων — καταναλωτικά, στεγαστικά ή επιχειρηματικά — και μόνο λίγες διαθέτουν διαφοροποιημένα χαρτοφυλάκια χορηγήσεων.

Στο δεύτερο μοντέλο οι ψηφιακές τράπεζες διακρατούν μικρό μόνο ποσοστό των καταθέσεων για δανεισμό και τοποθετούν το υπόλοιπο σε ρευστά στοιχεία ενεργητικού, όπως διαθέσιμα σε κεντρικές τράπεζες. Τα υψηλά «μαξιλάρια» ρευστότητας που παρατηρούνται πιθανόν να αντικατοπτρίζουν και τη σχετικά περιορισμένη δραστηριότητά τους σε χορηγήσεις δανείων.

Κερδοφορία και περιορισμοί

Παρά την απουσία δικτύου καταστημάτων, το υψηλότερο κόστος καταθέσεων και οι σημαντικές πάγιες δαπάνες για τα ηλεκτρονικά και τεχνολογικά συστήματα οδηγούν σε χαμηλότερη κερδοφορία των ψηφιακών τραπεζών σε σχέση με τις παραδοσιακές.

Στη μειωμένη κερδοφορία συμβάλλουν επίσης οι υψηλότεροι κεφαλαιακοί δείκτες, που περιορίζουν τη δυνατότητα των ψηφιακών τραπεζών να επιχειρήσουν πιο προσοδοφόρες τοποθετήσεις.