Σύνταξη – επιμέλεια: Στέλιος Βασιλούδης

Η Κίνα, ως ο μεγαλύτερος αγοραστής βασικών εμπορευμάτων παγκοσμίως, έχει αναπτύξει αγορές, μηχανισμούς και κίνητρα προκειμένου να μειώσει την εξάρτησή της από το αμερικανικό δολάριο. Ωστόσο, μάρτυρες που κατέθεσαν την Πέμπτη ενώπιον της Επιτροπής Αναθεώρησης Οικονομικών και Ασφάλειας ΗΠΑ – Κίνας τόνισαν ότι η μεγαλύτερη απειλή για την παγκόσμια κυριαρχία του δολαρίου μπορεί τελικά να προκύψει από την ίδια την Ουάσινγκτον.

Οι οικονομικές κυρώσεις και η πρόσβαση στα διεθνή τραπεζικά συστήματα υπό αμερικανική ηγεσία αποτελούν ισχυρά εργαλεία, τα οποία έχουν χρησιμοποιηθεί με επιτυχία —για παράδειγμα για να αποτραπεί η παροχή όπλων από το Πεκίνο σε Ιράν ή Ρωσία—, αλλά η συχνή και υπερβολική χρήση τους μειώνει την αποτελεσματικότητά τους με την πάροδο του χρόνου, δημιουργώντας παράθυρο για την Κίνα στην μακροπρόθεσμη προσπάθεια περιορισμού της κυριαρχίας του δολαρίου.

«Εάν έχουμε μια πραγματικά αδιάσειστη απόδειξη, ότι υπάρχει αρνητική επίδραση στην εθνική ασφάλεια των ΗΠΑ, θα πρέπει να το κάνουμε», κατέθεσε ο Martin Chorzempa, ανώτερος συνεργάτης στο Ινστιτούτο Peterson για τη Διεθνή Οικονομία. «Ο πραγματικός κίνδυνος υπερβολών δεν έγκειται σε μια συγκεκριμένη, μικρή, στοχευμένη κύρωση, αλλά σε κάτι που έχει τεράστιες επιπτώσεις», πρόσθεσε.

Μάρτυρες επισήμαναν ότι το Πεκίνο ανησυχεί μήπως αποκοπεί από το παγκόσμιο εμπορικό σύστημα σε τυχόν μελλοντική σύγκρουση για την Ταϊβάν, και ότι οι προσπάθειες διεθνοποίησης του γιουάν έχουν αποκτήσει επείγοντα χαρακτήρα καθώς κλιμακώνεται ο εμπορικός ανταγωνισμός με τις ΗΠΑ. Οι δυτικές κυρώσεις μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022 υπήρξαν αποτελεσματικές σε μεγάλο βαθμό επειδή υπήρξε σχετικά ενιαίο μέτωπο, με τη συμμετοχή πολλών συμμάχων, μεταξύ των οποίων και η Ελβετία, περιορίζοντας τις επιλογές όσων προσπάθησαν να τις αποφύγουν.

Οι ειδικοί σημείωσαν ότι οι κυρώσεις κατά εταιρειών όπως η Huawei, που περιλαμβάνεται σε πολλές λίστες ελέγχου εξαγωγών, είναι λιγότερο απλές στην εφαρμογή. Ωστόσο, εάν τέτοιες κυρώσεις επεκταθούν, πολλές χώρες της Δύσης και του Νότου θα αναγκαστούν να αφαιρέσουν ενσωματωμένα συστήματα με μεγάλο οικονομικό και διπλωματικό κόστος, υπογράμμισαν οι μάρτυρες. «Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής θα πρέπει να έχουν υπόψη τους ότι η εκτεταμένη χρήση οικονομικών κυρώσεων μπορεί να δημιουργήσει κίνητρα για άλλες χώρες να διαφοροποιηθούν και να απομακρυνθούν από τα συστήματα που βασίζονται στο δολάριο», κατέθεσε ο Johannes Petry, ανώτερος ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Γκαίτε της Γερμανίας. «Η πολιτική των ΗΠΑ θα πρέπει να δώσει μεγάλη έμφαση στη συνεργασία με τρίτες χώρες, ιδίως στον Παγκόσμιο Νότο. Η τιμολογιακή δύναμη εξαρτάται από τα οφέλη», πρόσθεσε.

Άλλοι μάρτυρες παρακολούθησαν με ενδιαφέρον τις πρόσφατες απειλές του Ιράν να επιβάλει τέλη σε γιουάν για τα πλοία που διέρχονται από το Στενό του Ορμούζ —μια κίνηση που θα μπορούσε να ενισχύσει τη χρήση του κινεζικού νομίσματος διεθνώς—, αλλά το Ιράν προφανώς εγκατέλειψε αυτόν τον όρο.

Η Κίνα έχει εργαστεί εντατικά για να ενισχύσει την παγκόσμια παρουσία του γιουάν (ρενμίνμπι), με στόχο να θωρακιστεί από αμερικανικές κυρώσεις και την κυριαρχία του δολαρίου. Πέρυσι έθεσε σε λειτουργία το Διασυνοριακό Διατραπεζικό Σύστημα Πληρωμών (CIPS), ως εναλλακτική λύση στο σύστημα πληρωμών SWIFT.

Παράλληλα, το Πεκίνο έχει ενισχύσει τους δεσμούς του με παραγωγούς βασικών προϊόντων στον Παγκόσμιο Νότο —Αφρική, Νοτιοανατολική Ασία και Λατινική Αμερική— χρηματοδοτώντας μεγάλα έργα υποδομής, όπως το λιμάνι Chancay στο Περού που εξυπηρετείται από νέα υπηρεσία ναυτιλίας χύδην φορτίου. Η Κίνα επιδιώκει επίσης να αυξήσει την επιρροή και την τιμολογιακή της δύναμη σε διεθνείς αγορές εμπορευμάτων όπου διαθέτει μοχλευμένη αγοραστική δύναμη, συμπεριλαμβανομένων των σπάνιων γαιών, του σιδηρομεταλλεύματος και της ενέργειας.

Αρχικά πολλές από αυτές τις αγορές ήταν προσανατολισμένες στο εσωτερικό εμπόριο, αλλά η Κίνα επεκτείνεται όλο και περισσότερο σε επιλεγμένες περιφερειακές αγορές: πουλάει συμβόλαια για όξινο αργό πετρέλαιο που χρησιμοποιείται ευρέως στην Ασία και συμμετέχει στις μεγάλες συναλλαγές σόγιας με τη Βραζιλία. Το 2012, η Hong Kong Exchanges & Clearing απέκτησε το London Metal Exchange, κίνηση που επέτρεψε στο Πεκίνο να πιέσει για αύξηση των συναλλαγών σε γιουάν. Η έγκριση αποθήκευσης επίσης ενίσχυσε τον ρόλο της Κίνας ως κόμβου logistics εμπορευμάτων.

Το 2018 λάνσαρε στο Διεθνές Χρηματιστήριο Ενέργειας της Σαγκάης συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης αργού πετρελαίου μεσαίου–όξινου επιπέδου σε γιουάν, επιδιώκοντας να αμφισβητήσει τα δυτικά σημεία αναφοράς Brent και WTI. Παρά τη διεύρυνση παραγωγών που δραστηριοποιούνται σε γιουάν, οι όγκοι παραμένουν μέτριοι σε σύγκριση με τις αγορές που τιμολογούνται σε δολάρια ΗΠΑ. «Παρά τους μεγάλους όγκους συναλλαγών σε πολλά κινεζικά χρηματιστήρια, οι μεγάλοι θεσμικοί επενδυτές παραμένουν επιφυλακτικοί, επειδή τα ίδια πρότυπα και η λογοδοσία που υπάρχουν στις αμερικανικές αγορές δεν υπάρχουν ακόμη στα κινεζικά χρηματιστήρια», προειδοποίησε η Livia Shmavonian, πρώην επίτροπος στο Υπουργείο Εμπορίου, προτρέποντας ωστόσο τη Δύση να αποφύγει τον εφησυχασμό και τον βραχυπρόθεσμο σχεδιασμό.

Μεταξύ των σημαντικών εμποδίων για την περαιτέρω διεθνοποίηση του γιουάν περιλαμβάνονται το αδιαφανές πληροφοριακό περιβάλλον της Κίνας —οι όγκοι των στρατηγικών αποθεμάτων πετρελαίου, για παράδειγμα, θεωρούνται κρατικό μυστικό— και οι αυστηροί κανονισμοί που περιορίζουν τις μειώσεις τιμών σε περιόδους αναταραχής. «Η Κίνα θέλει να έχει όλα τα θετικά αυτών των αγορών και κανένα από τα αρνητικά ή την αστάθεια», σημείωσε ο Chorzempa. «Στη συνέχεια, την αποκαλούν εθνική ομάδα και θέτουν ένα κατώτατο όριο στις τιμές, πράγμα που σημαίνει ότι δεν την τιμολογείς πλέον σωστά».

Επιπλέον, το κλειστό χρηματοπιστωτικό σύστημα της Κίνας και οι έλεγχοι κεφαλαίων λειτουργούν ως αντικίνητρο, εμποδίζοντας ξένους εμπόρους να επαναπατρίσουν ελεύθερα τα κεφάλαιά τους. «Οι ξένοι επενδυτές δεν μπορούν να επαναπατριστούν ελεύθερα», κατέθεσε η Michelle Brouhard, επικεφαλής γεωπολιτικού κινδύνου στην εταιρεία ανάλυσης δεδομένων Kpler. «Τα μέτρα που εισήχθησαν το 2022 μείωσαν τις τριβές για την είσοδο στην αγορά, αλλά άφησαν τον περιορισμό του επαναπατρισμού εντελώς άθικτο», πρόσθεσε.

Η Επιτροπή Αναθεώρησης Οικονομικών και Ασφάλειας ΗΠΑ – Κίνας δημιουργήθηκε από το Κογκρέσο το 2000 για να παρακολουθεί, να διερευνά και να υποβάλλει εκθέσεις στους νομοθέτες σχετικά με τις επιπτώσεις στην εθνική ασφάλεια των εμπορικών και οικονομικών σχέσεων ΗΠΑ – Κίνας.